Fuat Ercan

Archive for July 2006

Posted on: July 27, 2006

Yapıcılar türkü söylüyor,

yapı türkü söyler gibi yapılmıyor ama.

Bu iş biraz daha zor.

Yapıcıların yüreği,

bayram yeri gibi cıvıl cıvıl,

ama yapı yeri bayram yeri değil.

Yapı yeri toz toprak,

çamur, kar.

Yapı yerinde ayağın burkulur,

ellerin kanar.

Yapı yerinde ne çay her zaman şekerli,

her zaman sıcak,

ne ekmek her zaman pamuk gibi yumuşak,

ne herkes kahraman,

ne dostlar vefalı her zaman.

Türkü söyler gibi yapılmıyor yapı.

Bu iş biraz daha zor.

Zor mor ama

yapı yükseliyor, yükseliyor.

Saksılar konuldu pencerelere

alt katlarında.

İlk balkonlara güneşi taşıyor kuşlar


Bir yürek çarpıntısı var

her putrelinde, her tuğlasında, her kerpicinde.



yükseliyor yapı kanter içinde.

Nazım Hikmet Ran

(1955 Moskova)


  • Yüksek Lisans öğrencileriyle Adalar’da ders yapmak güzel oluyor..

Kar değil, insan!

Avrupa Sosyal Forumu’ndan…


Ercan, F. (2002) “The Contradictory Continuity of the Turkish Capital Accumulation Process: A Critical Perspective on the Internationalization of the Turkish Economy”, in The Ravages of Neo- liberalism: Economy, Society and Gender in Turkey, Nova Publications, New York, ss.21-39

Fuat Ercan


The Turkish economy has recently been experiencing a series of important structural changes. In order to understand the change, one has to explore how the moving forces of the accumulation of capital are shaped within the context of the historical and social dynamics of the country itself. To the extent that the rapid change that has come about recently indicates a stage reached by capital accumulation, we can speak of a certain continuity. On the other hand, inasmuch as the same stage implies, for a limited number of big capitalist corporations, the demise of the conditions of domestic accumulation, it signifies the advent of a new process. We may describe the change that came about in the 1980’s as a deliberate act of will on the part of the limited number of domestic corporations in question or as their submission to an inevitable necessity. The opening up of those big corporations that had reached a certain level may be considered to be the fruit of a strategic reorientation, i.e. a deliberate act of will. Thus while the deliberate aspect was directly linked to domestic capital accumulation, the necessity aspect was related to the dynamics of capital accumulation on the world scale, which determined to a large extent the evolution of the inward-oriented capital accumulation regime inside Turkey itself. In this chapter, we are going to try to analyse the process of the integration of capital accumulation in Turkey with world capitalism.
As a result of the stage reached by the process of capital accumulation in Turkey, a limited number of capitalist groups with a certain weight in the overall domestic circuit of capital have intensified and increased their capacity to control the total circuit of capital. In order to overcome or bring under control the aggravated crisis they faced in the late 1970s, these groups, generally organized in the form of holding companies, adopted strategies (the strategy of outward-oriented capital accumulation) and hegemonic projects consonant with these strategies. These new strategies and the consequent control capacity of capital resulted in the transformation of all social relations existing up until then in the country.
The outward-oriented capital accumulation strategy implemented contains serious difficulties within itself. The most important is the fact that capitalist groups relatively dominant within the domestic economy henceforth enter into relations with world capitals which they cannot control directly and for which they are not exactly prepared. To the extent that it is quite difficult and costly to gain a significant foothold within the power hierarchy peculiar to capital accumulation on the world scale, capital groups that opt for internationalization find themselves not as rule makers but as units that have to abide by the established rules.
This process has led to an intensification of the contradictions between the short-term interests of those individual capitalist groups that have attained a certain level of success in the process of internationalization and the interests of the country’s economy at large. This kind of differentiation has made necessary a redefinition of relations between domestic capitals and between these and the state. The 1980s were the years when capital accumulation came to be shaped exclusively on the basis of the capitalist logic, but also brought out contradictions inherent in capital accumulation in clearer manner. As a result, these contradictions led to an intensification of conflicts and hence of competition between different individual capitals. Active participation in the international process of capital accumulation aims, at bottom, at the appropriation of a greater amount of surplus-value. This has made it necessary for individual capitals carrying on domestic activity to face international dynamics. The principal result was the need to increase their capital in order to cope with the international environment.

On the other hand, it should be remembered that the depressive long wave of capitalism that started in the early 1970s resulted in a shift in the existing power hierarchy between capitals and countries. It is obvious that turning to internationalization in such a period, when the worldwide valorization of capital has become so much more difficult and competition so much more intense, implies the acceptance of existing relations of power and hegemonic positions. The crisis that arose from the mid-1970s on in the conditions of revalorization of capital accumulation in advanced capitalist countries has made internationalization an important strategy for the individual capitals of these countries. In order to understand the process, we must remember that the conditions for the revalorization of capital accumulation on a world scale are realized on the basis of different relations for money-, commercial and productive capitals. The search for new alternatives by the dynamics of capital accumulation in order to maximize surplus-value on a world scale has resulted in the restructuring of the existing division of labor on a world scale. The impact of this new division of labor on individaul countries has been different, depending on the capital structure of each country.
Although it is true that the process of the realization of the conditions of capital accumulation on a world scale has an impact on the macro-economic performance of the country as a whole, it would be wrong to make the same generalization about those capitalist groups which are in the process of integration with international capital. When the differentiation of functions within capital, a rising trend of the 1980s, is taken into consideration, the process of articulation has resulted in some groups losing in power, while certain other groups have managed to benefit from the opportunities provided by world capitalism.
To explore the process of integration of capital accumulation in Turkey with world capitalism within the context of the dynamics depicted above will be the aim of this chapter. Inasmuch as strategies for capital accumulation comprise relations of production, of the division of the product and of power, relations of power and domination also have to be brought into the analysis. New relations of power and control thus lead to the simultaneous implementation of various capital accumulation strategies in one and the same country.
This chapter will take up the internationalization of capital accumulation in Turkey on the basis of two main stages.The first stage consists of the period when capitalist relations were constructed domestically on the basis of an inward-oriented capital accumulation. Having reached a certain level within the country, capital accumulation then tends to articulate with the total circuit of capital functioning on the world scale, which forms the second stage.


The development of capitalism and the process of integration with the world economy have, at the same time, made possible the development of the domestic accumulation of money- and commercial capital. The transformation of money- and commercial capital into productive capital gained a certain momentum after the military coup of 27 May 1960. The discourse of national development initiated around this time implied in effect the gathering together of all the different stages of capital accumulation inside the country. There is a host of reasons for the implementation of inward turned capital accumulation policies in the underdeveloped countries, from the point of view of both local and international capital. In the advanced capitalist countries, the intensive accumulation of capital and the deterioration of the conditions of the valorization of the overaccumulated capital by these countries were the fundamental cause of the internationalization of productive capitals. This internationalization of capital displays harmony with the inward-oriented accumulation strategies in underdeveloped countries (Bina and Yaghmanian, 1990).
Inward-oriented capital accumulation strategies are thus the story of the conversion of domestic merchant’s capital to an industrial bourgeoisie. This happened in Turkey in the 1950s: “merchant’s capital, in collusion with metropolitan capital striving to recapture the domestic market, entered the market as a producer this time around. But within the process, certain sections of merchant’s capital were transformed into industrial capital in direct or indirect collaboration (i.e. via joint ventures or license agreements) with foreign capital” (Gülalp, 1983, 34). In Turkey, the transformation of commercial capitalists into productive capitalists was consummated in quite a brief span of time. In order to understand the process, it would be wise to look at the increase in industrial production. In the two periods 1960-1970 and 1970-1976, whereas the increase in industrial production in 58 countries of the middle income group was 7.6 % and 7.2 % respectively, this rate reached 7.8% and 9.5 % for Turkey (TÜSİAD, 1979, 160).

The Crisis of Inward-Oriented Capital Accumulation

We define the first stage of inward-oriented capital accumulation as the easy stage. In this stage production and profits increase very rapidly. However, high growth and profits enter a stage of saturation prematurely (Hirschman, 1968, 13). In Turkey as well, the easy stage reached saturation very early on. In particular, the rapid attainment of a level of saturation for durable consumer goods, a main sphere of investment, made new investments necessary for productive capitals. For capital, the desire and the necessity of articulation with the world economy, albeit in unequal fashion, became clear. The point we wish to emphasize in this chapter is that the concern with articulation with the world economy is not a cause for capitalists but a consequence. The aim is not really so much to integrate with the world economy as the creation of more surplus-value and the repartition of the produced values through outward-oriented capital accumulation.
We can observe the contradictory continuity of capital accumulation in developing countries more clearly in Turkey in the 1970s. Although development on the basis of import substitution resulted in a reduction in imports necessary for the production of durable consumer goods, the oreintation toward the production of intermediate and industrial goods led to an increase in imports necessary for the production of these goods. Between 1950-1978, while imports relating to consumer goods declined from 20.6 % as a part of total imports to 2.9%, the import of raw materials rose from 33.4 % all the way to 62.4 % (TÜSİAD, 1979, 11). The meaning of this phenomenon from the point of view of the capitalists of a country that has arrived late at capitalism is that in the early stages of industrialization the industrialist still has the characteristics of merchant’s capital. The fact that the productive capitalist engages preponderantly in assembly production results in the surplus-value being produced at the margins of assembly production. But as capital accumulation proceeds, the capitalists wish to produce more surplus-value rather than commercial profits. For developing countries, the limiting factor here is the insufficiency of capital accumulation, which manifests itself in the form of a crisis of foreign exchange.This is why the crisis of inward-oriented capital accumulation manifests itself as a crisis of foreign exchange. The main reason for this is that the level of surplus-value produced is insufficient. On the other hand, the move to capital intensive goods by productive capitals with the purpose of overcoming this insufficiency will only aggravate the need for foreign currency. This will in turn increase the dependency of productive capital on international capital. In the case of Turkey, such a necessity displayed itself during the Third Five-Year Plan of 1973-77. There were two major orientations that proved decisive in this plan.These were, first, the orientation toward intermediate and investment goods and, secondly, the extension of activities earning foreign exchange for the economy (Eralp, 1981, 628).
The move to an outward-oriented accumulation strategy or articulation into the circuit of capital on the world scale made necessary important changes on the basis of a revision of the mechanism of inward-oriented capital accumulation, which had by then become rooted as a wholesale structure. Capitalist groups which had become stronger through the process and now desired to become internationalized moved to employ the state and the opportunities it made available in order to pass onto a new strategy of accumulation. The process was accelerated inasmuch as the desire for change manifested by big corporations toward an articulation with the conditions of capital accumulation functioning on a world scale coincided with the interests and demands of international capital.


The decisive factor in the integration of Turkey with world capital and thereby the access that world capital has had to opportunities in Turkey was the military coup of 1980. The transformation necessary for the internationalization of Turkey was realized on the basis of a triple alliance. The major actors of the alliance were:
– large scale capital, which had reached a certain hegemonic position, the continuity of which was unsustainable on the basis of the available conditions,
– the state and the political structures, which experienced a crisis of political representation and lost ground to the social opposition movements,
– and the World Bank and the IMF, the actors of market oriented restructuring on the world scale.
While capitalist groups that had reached a certain level within the domestic circuit of capital engaged in an intense effort to legitimize the necessity of internationalization, the state set in motion the monopoly of violence it wielded in order to prevent the existing social opposition to the order. The World Bank and the IMF, for their part, proposed economic policies necessary for establishing the new regime of capital accumulation by using the opportunities (in particular borrowing) offered by the dependent character of capital.
This process shaped according to the logic of the strong state and the free market expressed the respective interests of the triple alliance, which overlapped to a certain extent. Thus, the military coup of September 12, 1980 and the new economic decisions that were implemented on January 24, 1980 represented diverse and interconnected manifestations of the one and the same effort to overcome the crisis of capital accumulation. The military coup reshaped the state so as to organize a state that was strong in its dealings with labor and the social opposition. The January 24 decisions, on the other hand, were instrumental in implementing the economic measures appropriate to the new requirements of big capital. The strategically decisive interest that capital had during this specific period was the eradication of the arrangements peculiar to the inward-oriented accumulation strategy. For their part, the World Bank and the IMF, the representatives of global capitalism, on the basis of their recipes designed for the gradual implementation of the requirements of the integration of the country’s market with the world market, acted to infuse more dynamic forms to the process. In the secure environment provided by the military regime, the Stand-By Agreement with the IMF covering the period 1980-1983 and the agreements with the World Bank on the Structural Adjustment Loans that spanned the period 1980-1984 were implemented easily without any opposition (Şenses, 1998).
The State and Classes in the Regime of Outward- Oriented Capital Accumulation
In Turkey, the tendency of capitalism toward internationalization starting with the 1980s made it necessary for hegemonic positions to change as well. In the 1980s, capitalist groups that brought together the different functions of capital within the form of holding companies started to define their own interests as the interests of society at large. But in the rise of this new hegemonic formation the state assumed a series of important tasks.
The internationalization of capital was realized on the basis of an ideological discourse directed to the establishment of law and order within the country. The military regime, in catering to the requirements of this ideological discourse, provided for the harmonious blending of the structural logic of capital and the ideological logic of the dominant capitalist classes. The process of bringing the working class in particular and the anti-capitalist opposition, spread as it was among wide layers of the population, under control through repression accelerated the implementation of the requirements of export-based growth, at the same time providing for the generation of foreign currency needed for a more intensive production of surplıs-value. The key variable of this model was for Turkey to participate in the international division of labor by specializing in the production of labor intensive goods in order to increase its exports. This choice is in fact a reflection of the inadequacy of the accumulation of capital in the country. Capitals faced with the requirements of global capitalism posed themselves the task of implementing a series of measures to increase their capital adequacy inasmuch as they confronted an inadequacy of capital accumulation. To the extent that short-term worries accumulated in the period of the competition of capitals, participation in the process of value creation on the world scale through the lower ranks of the hierarchy by specialising in labor intensive goods has been the decisive determinant of Turkish capital and furthermore of the Turkish economy.
Thus the effort to gain a foothold within the global hegemony of capitalism led to the implementation of a series of mechanisms peculiar to the period of primitive accumulation and devoid of legitimacy. In particular, the decision-making power wielded by the state became the fundamental point of reference of those classes that wanted access to the opportunities opened up along with internationalization. As this led to a situation in which inter- and intra-class contradictions came to be mediated by the state, establishing a holistic hegemony became all the more difficult. And to the extent that this kind of holistic hegemony was impossible to establish wthin the raging internationalization hysteria, this was substituted by a series of hierarchical spinoff mechanisms designed to incorporate diverse sections of the population into the process.
The provision by the state, under the guise of the free market, of resources for the reinforcement of capital necessary for the new accumulation regime in effect took the form of the socialization of the costs of the transformation of capital and its participation in the process of capital accumulation at the international level. In other words, for the last two decades, Turkey has been experiencing the pangs of the process the transfer of resources by the state to capital in the process of internationalization.
The transfromation of the state in harmony with the passage to the new accumulation regime brought about a series of changes with respect to the mode of organization of the state as a whole. The transfer of resources owned by the state in its capacity of an economic actor under the designation “privatization” demonstrates that the regime of accumulation has changed. Today privatization has become an end in itself for governments. For instance, whereas privatization receipts for the period 1986-1996 remained at the level of 4.2 billion dollars, the figure for 1998 alone reached approximattely 1.2 billion dollars. Looking at the transfer of public resources to capital, we see that holding companies (for instance AEG, BASF, Koç Holding, Rumeli Holding etc.) have taken a share over 10 % from privatization.
At another level, the state has effected changes aimed to augment the mobility of commodities and money in the international sphere. The most important measure implemented after the January 24 decisions was the liberation of the interest rate, repressed under the inward-oriented capital accumulation regime. Money-capital has assumed a special importance for capitalist groups that want to increase their existing capital adequacy and for capitalists trying to survive under conditions of crisis. With the liberation of interest rates, relations between capital and the state and within capital itself have taken on quite a dynamic aspect. The liberation of interest rates and the increase of the real rate of return on interest have led to a fundamental shift in the productive-capital-oriented character of the economy. The increase in real interest rates has resulted in an intensification of conflicts both within global capitalism and within national capital. To the extent that this restructuring with respect to money-capital facilitated the access by capital organized under the form of holding companies to money-capital, this has resulted in the stepping up of conflists between capitalist groups within the country.
Another important form of intervention of the state relates to a series of arrangements concerning the foreign trade and foreign exchange regimes. On the basis of the January 24 decisions, an Export Promotion and İmplementation Department was established. It was decided that an Export Promotion Certificate was to be given to exporters. An Export Promotion Fund was set up to hand out export promotion credit. Whereas in 1980 tax rebate for exports amounted to a mere 0.12 % of GNP, this figure had reached 0.74 % by 1988. Likewise, while export credit as a share of total credit was 6.88 % in 1980, it had risen to 12.06 % by 1990 (Togan, 1992).
The most important change in the redistribution of resources created through the channel of the state has been public borrowing at the domestic market. One can gain an insight into the question by looking into public expenditure on interest payments. Whereas the ratio of interest payments to total investment spending in the public sphere was 158.5 % in 1980, this ratio reached 1010.4 % in the second half of 1998 (Yeldan, 2000, 286). When we look at the distribution of domestic debt by type of creditor, we see that banks owned by holding companies wield a key position. In 1987, 77.7 % of government bonds were bought by banks and 4 % by the private sector, the share of savers remaining at 0.2 %. The situation becomes even worse in 1999: while banks control 85.3 % of all public debt, the private sector wields 2.1 % (Hazine Müsteşarlığı, 2000, 68).

Changes Observed in Class Relations in the Process of Internationalization

The tendency toward the internationalization of capital and its manifestation through a set of concrete changes have compelled class relations to change considerably. Inasmuch as international competition assumed growing importance for capital tending to become internationalized, the contradiction between the working class and capital was intensified. Against the background of the weakening of the organized struggle of the working class by the 1980 military coup, one also observes a considerable shift in the forms of labor employment. We can take this shift up under two headings. One aspect has been the promotion of measures designed to make workers in large scale production units work in a more intensive fashion. The second has to do with the multiplication and diversification of forms of production based on sub-contracting that make the use of cheap and marginalized labor possible. The ultimate aim of these changes observed in the regimes of production and labor has been the realization of “the highest and the most rapid production with the least input”, inherent in capitalism.
The findings of a study concentrating on large scale enterprises (comprising 48 enterprises that employ 13,342 workers) show that an increase in mechanization based on new technologies in order to produce relative surplus-value and the increase in sub-contracting to augment absolute surplus-value are practiced simultaneously (Erten, Ercan and Erendil, 1999).
Inasmush as the process of internationalization resulted in a rise in rates of interest by increasing the need for money-capital felt by individual capitals, the basic reference for export-based growth became cheap labor. As the cost of capital, i.e. the rate of interest, was high, use of cheap labor and a fuller use of existing production possibilities was the basic strategy of capital throughout this period. For instance, whereas capacity utilization was 59.2 % on the average between 1977-79, it rose to 76.68 % in 1988 and hovered around 79.12 % between the years 1995-98 (Yentürk and Onaran, forthcoming).
Another development that has had an impact on workers is the extension of sub-contracting relations. Parallel in particular to the growing salience of the real hegemony of capitalism, big capitalist groups started to make use to their own ends of small and medium enterprises on the basis of market relations. Firms employing between 1-9 workers, defined as micro-enterprises, form 95 % of the total number of private firms in the economy; we see that the workers working for these receive wages lower than the legal minimum and face terrible conditions of work. Micro- and small enterprises, which came to be reshaped in the process of integration with world capitalism, have been the source of the development of informal relations within the economy (Köse and Öncü, 1998). The process of informalization, leading to the diversification of the labor force into women’s and child labor, implies cheap and unorganized labor for capital.
Intra-Class Relations in the Outward-Oriented Capital Accumulation Regime

The process of integration with world capitalism has led to an intensification of contradictions within capital as well as between labor and capital. During this stage, as the weight of the public sector in the economy was being reduced, the power of the private sector, in other words of capital, increased. Bülent Eczacıbaşı, a prominent businessman, put it in the following way during an interview: “…but I think we face the following fact: The private sector has really attained a certain power in Turkey” (Eczacıbaşı, 1995, 5). At this stage, we have to differentiate between the general trends of development of the economy and the development trends of private capital. We see that, concomitant with the rise of inequalities, certain sectors of capital profit from developments to shore up their capital while at the same time general macro-economic conditions deteriorate. In this period when capitalism has stepped up its activities on the world scale, it would be misleading to analyze the domestic economy on the basis of highly aggregated data. There are two reasons for this. The first is that in the process of the development of capitalism, the division of functions within capital become more crystallized. Partially connected to this, the ever increasing intensification of the contradiction between the private interest of individual capitalists and the general interest of the economy within the process of internationalization is the other important factor.
At a first level, when we compare the period of inward-oriented capital accumulation and period of export-oriented capital accumulation, we see that in general the profitability of the non-agricultural private sector has increased (Onaran and Stockhammer, 2001). On the basis of this study, we see that profits of the private sector have increased in the post-1980 period, the period of the internationalization of the Turkish economy (Table 1).

These data show that the strategy of domestic capital in the post-1980 period designed to increase capital accumulation has met with a certain success. In effect, the share of non-agricultural profit in GDP rose, from its level of 68.5 % on the average during the period 1965-79, to 71.8 % in the 1980-97 period.
We should also point out that even underlining the fact that capital has been successful in preserving its profitability in the face of all kinds of adversity in Turkey is, in itself, insufficient. In order to overcome this type of inadequacy, we have to proceed toward a type of analysis we may call the deconstruction of capital. In such an approach, the inner components of the Turkish bourgeoisie according to the differences they display and the functions they assume have to be brought into the analysis (Aaronovitch, 1981, 227). When we take up the inner structure of the concept capital,
– We can make a distinction within the total circuit of capital on the basis of the functions assumed by capital in the different stages. Accordingly, money-capital is needed to start production, which then is converted into productive capital, tied to the production process, to finally reach the stage of commercial capital, necessary for the circulation of the product obtained as a result of production.
I believe that this distinction is of great value for Turkey. The development of the process of capital accumulation in the form of holding companies, already mentioned, has formed the major difference in the relation between capitals. At the root of this difference is the decisive fact that these groups, having their origin in the period of inward-oriented capital accumulation and organizing under the form of the holding company, have gathered within the one and the same group the different functions of capital. Thus between those groups that harbor the different functions within the total circuit of capital and those that do not, there is an intensification of comtradictions. One of the fundamental factors that have gone to reinforce the holding companies during this period is that they wield banks that can control the circuit of money-capital in the economy. Inasmuch as it was important to raise the level of capital accumulation to a certain level and to integrate with international dynamics, interest income as a category of income redistribution has come to be quite important.
During this period when individual capitals, in connection with the tendencies of crisis and restructuring, had an increasing need for money-capital, the fact that money-capital (and in particular banks and the long-term capital markets) developed deepening relations with international money-capital and that owners of small scale capital tied up increasingly with large scale productive capital and money capital meant a tremendous increase of relations in velocity and volume within the economy. While banks appropriated profits to the level of 11.7 billion Turkish lira in 1992, this figure had risen to 760 million dollars in 1998. When talking about the profits of banks, one should not assume that these profits accrue to agents different from the owners of productive capital. Hence, the concept of a “rent economy” should be viewed rather critically, for it is the domestic sectors of productive capital that organize under the form of holding companies that appropriate banking profits as well. It may be in order to look, by way of example, at the distribution of the total assets owned by banks. Out of the 58 banks that are active, nine wield 76 % of total assets, whereas the remaining 49 own a mere 24 %. Another point with respect to which banks controlled by holding companies are determining in terms of total financial resources has to do with the funds drawn by banks from capital markets through the public offering of securities. On the other hand, as was already mentioned, banks control 85.3 % of the total public borrowing requirement. When we look at banks that control money-capital, we see that these are banks that are owned by holding companies, which also wield productive capital and commercial capital. Examples abound, but the most prominent are Akbank belonging to Sabancı Holding, Pamukbank and Yapı Kredi Bankası owned by Çukurova Holding and Koçbank wielded by Koç Holding.
Holding companies also have a disproportionate share of public offerings of securities. For instance, the top 60 companies by volume of offerings of securities own 60.6 % of total securities, while the top 20 wield a share of 42.1 %. For the year 1995, out of a total of 1,316 companies regulated under the Capital Market Act, 226 (17.2 %) were subsidiaries of holding companies. Within the offerings of securities of holding companies between the years 1982-1993, the greatest share belongs to Koç Holding with 2,610 billion Turkish lira, followed by the Şişe-Cam group and Çukurova Holding. In those 12 years the share of 27 holding companies within the total resources created in capital markets reaches 27.7 % (Eser, 1994, 44).
There is a very special meaning to wielding a bank and controlling banking capital for tapping the opportunities offered by the process of internationalization. Decree No. 32, promulgated in 1989, by removing restrictions on international capital movements, has increased the room for maneuver at the international level of those capitalist groups that own banking capital. Financial investments by banks with funds obtained on international markets as credit denominated in dollars, later converted into Turkish lira, have been the distinguishing character of the period in question. The stock of foreign debt, which was 9.5 billion dollars in 1990, had risen to 20.5 billion dollars by 1996 (DİE, 1998, 251). Although entry of international short term funds into the economy and high domestic interest rates are the defining characteristics of the period, we should nonetheless point out that this mechanism is in fact a manifestation of more structural elements. We should not forget that the decade of the 1980s, when Turkish capital confronted the desire or necessity of going international, are also years during which the world economy had entered a long-term depressive phase. This period of crisis of capitalism on a world scale reversed the profit-interest hierarchy inherent in capitalism. Inasmuch as the total turnover rate of capital assumed importance, for economies or groups that suffer from capital inadequacy, interest revenue, or in other words financial transactions, have become a decisive factor.
Although the relationship between productive investments and financial investments has been a contentious issue in the recent years, we have to point out that wielding financial means is one of the conditions of making productive investments. This point makes it necessary to treat in combined fashion many different phenomena that are quite contradictory. In connection with the size of the capital of the enterprise, the distinction between small and big capital, or more concretely, that between small and medium scale, on the one hand, and large scale entreprises, on the other, assumes importance. If we recall the data in Table 1 we see that the avearage annual rate of growth of the non-agricultural GDP decreases from 6.09 % during the inward-oriented capital accumulation period (1965-1979) to 5.33 % in the period of inmternationalization (1980-1997). We also see that there is a decline in non-agricultural private investments, the ratio of private investments to GDP dropping from 18.54 % to 17.7 %. It is my belief that this drop in private investments is not eaqually distributed to all capitalist groups. We have to underline the fact that a limited number of holding companies with special access to financial means have achieved significant development. This point has special significance for a type of analysis that sets up insuperable barriers between hot money and productive capital equipment. For studies show that in the Turkish manufacturing industry monopolization has reached an advanced degree and that in this age when internationalization has paced ahead this tendency toward monopolization has been preserved (Boratav, Yeldan and Köse, 2000).

We have to stress the fact that there is a close connection between the preservation of the tendency to monopolization and the control over money-capital. Although detailed information on holding companies in this area does not exist, we see that between the years 1990-1996, that is a period when the pace of export-based industrailization has decreased significantly, the profits of holding companies of a certain scale display an important increase. Table 2 shows the increase in the profits of holding companies. We have to stress that control over money-capital facilitates an increase in productive capital equipment. Conversely, it is a fact that small and medium enterprises experience a series of difficulties as a result of limited access to financial resources. For instance, small enterprises which form 98.8 % of all enterprises have access to a mere 3 or 4 % of total credit extended (Ercan, 2000).
At another level, we may classify capital according to the industries invested in. This kind of classification has special importance for an economy that is undergoing a process of internationalization. Turkey’s desire to integrate with the world economy during the period of deepening world crisis has lent a prominence to certain industries. An articulation to the world economy as the final link has led to a preponderance of labor intensive industries. The rise in exports in industries such as textiles, ready-made garments and consumer electronics has led to a concentration of investments in these industries as well. The integration of micro- and small enterprises, in particular, with world capital on the basis of sub-contracting relations is the fundamental direction of the development. However, this orientation has also been the decisive variable that determines the overall fragility of the economy in world markets. As Köse and Öncü point out in their study, “[i]n the post-1980 period, while Turkey has exports concentrated to the level of approximately 70 % in labor and resource intensive goods, it is almost totally import-dependent in diversified and science intensive goods. On the basis of this picture it may be said that in the post-1980 period Turkey has gradually reinforced its position of a country specialized in labor and resource intensive consumer and intermediate goods” (Köse and Öncü, 2000).
Another contradiction within capital itself with respect to investments is that investments have in time moved from tradeables to non-tradeables.This development is particularly salient in the 1990s. Whereas in 1988 the ratio of investments in non-tradeables to GNP rose from 7.71 % in 1988 to 14.09 % on the average between 1994-1998, the average ratio for tradeables fell from 6.78 % between 1977-1979 to 4.61 % between 1989-1993. This ratio is around 5.81 % between 1994-1998 (Yentürk and Onaran, forthcoming). These shifts gain on a special meaning in understanding the process of integration with the world economy. In particular, we can state that Decree No. 32 has very significant consequences here. Rather than having a series of direct consequences, this decree may be said to create a situation where Turkish capital is left unprotected face to international capitalism.
This has concomitantly led to the acceleration of the inflow of short term capital and to an increase of interest rates. The same mechanism has provided for a relative cheapening of imported goods, while at the same time having a negative impact on exports. This is what led domestic private investments to move from tradeables to non-tradeables. In a certain sense, the Turkish economy or Turkish capital has had to adapt to the the major tendency displayed by world capitalism on the basis of an inadequacy of capital accumulation. This adaptation has manifested itself as an orientation toward financial means in order to survive in an environment of crisis and stagnation. Thus the Turkish economy has had to react to the negative impact of the crisis in a short term manner. However, this reaction is but a negation of the capacity to create surplus-value, the very condition of the existence of capital itself. However much the option of adopting the short term interest-oriented dynamics of money-capital in place of the long term profit-oriented dynamics of productive capital may be an alternative for individual capitals, in general, this option implies stagnation and the permanence and intensity of the crisis of the economy of which these individual capitals make a part. We see this clearly in Table 1: Although during the period in question the profitability of capital increases, there are significant falls in investments, growth and consequently employment. But, as we have already pointed out, these are experienced at different levels depending on the adequacy of capital accumulation.
We can look at inter-capitalist conflicts in terms of participation at national and international levels. For Turkey, the fundamental determinant of internationalization, in particular internationalization that is directed to the objective of generating foreign exchange, is participation on the basis of exports, that is commercial capital and, in connection with this, productive capital. Exports rose from 3.3 % as a percentage of GDP during the inward-oriented capital accumulation period between the years 1965-1979 to 16 % between 1980-1997 (see Table 1). It should be emphasized that a significant part of this increase was realized on the basis of international sub-contracting relations and in labor intensive industries, as already mentioned. But between the years 1980-1997 exports underwent significant changes. While the rate of growth of exports was, on the average, 14 % between 1983-1988 annually, this fell to 5.1 % between 1989-1993 and 6.3 % between 1992-1997. Both the increasing difficulty the state faced in reproducing itself and the non-fulfillment of the requirements for an export-based industrialization resulted in a situation where exports became unsustainable. (Boratav, Yeldan and Köse, 2000).
The mode of integration of individual capitals with international capital displays certain differences. Holding companies that wield large scale capital have established alliances with international capital at all the different levels of productive, money- and commercial capital. The Economist, the British weekly, has depicted the nature of these alliances clearly: It points out that, as a result of the alliances Sabancı has engaged in, Turks may shop at CarrefourSA, stay overnight at the Hilton, smoke cigarettes manufactured by Philip MorrisSA and buy their computers at I-BİMSA. It is reported that Sabancı Holding has established alliances with 17 world class companies since 1985 and that in exchange for know-how in the industry these companies specialize in, Sabancı provides them with know-how about Turkey (The Economist, 1997).
To the extent that these alliances have increased the capacity of Sabancı Holding domestically, they have also contributed to the room for maneuver it wields in the international arena. Tha same could be said of Çukurova Holding or Koç Holding. The alliances they have established internationally may well be that of two unequal partners; nonetheless, these contribute to their access to opportunities on the world scale.
Conclusion: Changing Relations of Forces and New Contradictions
We know, in our attempt to define the stage reached by capital accumulation in Turkey, that the integration of the country with the world economy has led to a series of negative consequences and to successive crises. But we have to stress that this process has also resulted in an increase of the capacity of a small number of individual capitalist groups organized in the form of holding companies. This is a natural consequence of economic policies that have been implemented since the early 1980s.
When we look at capital, which has stepped up its international activities in our day, from the point of view of the concept control evoked in the introduction to this paper, we can say that today capital accumulation has grown into the stage of finance capital. At present, the decisive phenomenon with respect to relations of power is the change effected in the regimes of control over labor, the commodity and money as forms of manifestation of value and, furthermore, the fact that the capacity to own the mechanisms for the appropriation of these forms of value within the total circuit of capital lies with a limited number of sectors of capital. Thus, the concepts of productive capital, money-capital and commercial capital that appear in the total circuit of capital have become meaningless for certain individual capitals or capitalist groups. This change and the mechanisms that lead to this change are the natural consequences of the tendency of capital toward centralization and concentration over time. The phenomenon of the centralization and concentration of capital, which Karl Marx comes back to frequently in his Capital, is manifested in more diverse and contradictory form in our day, when capitalism has become a global reality. Today the historical contradictions of the process of unequal articulation of capital accumulation in Turkey to world capitalism have become clearer. The fundamental determinant of this contradiction is that the interests and strategies of certain individual large scale capitals and the interests of the country’s economy do not necessarily coincide.
All these changes have caused contradictions to arise in the existing relations of hegemony and control. In an age when capital accumulation processes take place on the world scale, the choices and strategies of capitals that have reached a certain level have begun to be determined by alliances on the world scale. The fact that political processes are still shaped at the national level has become both the continuity and the contradiction of the process. To sum up in the words of D. Bryn: “The substance of class relations (the process of capital accumulation) is international while its expression as social relations between classes takes a national form. It is the distinction between substance and form which generates within a nation state the contradictions of the internationalisation of accumulation” (Bryn,1987,255).


Arrighi,G (1994) The Long Twentieth Century, Verso,London.
Bina C and B.Yaghmanian, (1988) “Import Substitution and Export Promotion within the Context of the Internationalization of Capital”, Review of Radical Political Economics, vol. 20, No. 2&3.
Bina, C. and B.Yaghmaian (1990), “Post-war Global Accumulation and the Transnationalization of Capital”, Review of Radical Political Economics, vol.22, No.1,Spring.
Bryn,D(1987) “The State and the Internationalization of Capital: An Approach to Analysis”, Journal of Contemporary Asia, vol 17, No. 3.
Boratav, K; E. Yeldan and A. Köse (2000) “Globalization, Distribution and Social Policy: Turkey, 1980-1998” CEPA Conference Paper, New York.
DİE, (1998),Türkiye İstatistik Yilligi 1997, Ankara.
Economist(1997) “İmport-İmport”, November.
Ebiri,K. Z.Bozkurt ve A. Çulfaz(1977) Türkiye İmalat Sanayiinde Sermaye ve İşgücü, Devlet Planlama Teşkilatı, Ankara.
Ercan,F.(1998a) “Neo-Liberal Küreselleşme Sürecinde Türkiye’de Birikim Süreci ve Degisen Sermaye İçi Bilesenler: 1980 Sonrası İçin Çerçeve Denemesi”, İktisat Dergisi, sayı 378.
Ercan,F.(1998b) “Meta Ve Para Analizinde Finans Kapital (1970 Sonrası Yaşanan Ekonomik İlişkiler İçin Teorik Bir Çerçeve)” Ekonomik Yaklaşım, Gazi Üniversitesi İktisat Bölümü, cilt 8, sayı 27.
Ercan,F(2000) “Financial Framework of Micro and Small Enterprises (MSE) in Turkey”,Report presented at the ERF’s Micro and Small Enterprise (MSE) Research Project
Eralp,A(1988) “ The politics of Turkish Development Strategies”, Turkish State and Turkish Society, (Ed:A.Finkel and N. Riman) SOASCentre of Near and Middle Easterns Studies, London.
Erten,A, F.Ercan and A.Erendil(1999)“Aşırı Genellemeler ve Ampirik Gerçeklikler”, IV. Sosyal Bilimler Kongresine Sunulan Teblig, Ankara.
Eser,R(1995) “Sermaye Piyasasinda Yaratilan Kaynaklar ve Dagilimi”, Türkiye’de Kaynak Aktarma Sürecinde Sermaye Piyasalarinin Rolü, SPK-Arastirma Dairesi, SPK Yayinlari, Ankara.
Hazine Müstesarligi (2000) Aylik İstatistik (Haziran 2000), Hazine Müstesarligi Yayinlari, Ankara..
Hilferding,R.(1981), Finance Capital A study of The Latest Phase of Capitalist Development, (çev: T. Bottomore), Routledge and Kegan Paul, London.
Gülfidan,S(1993)Big Business and The State in Turkey: The Case of TUSİAD,Bogaziçi Üniversity Press, Bogaziçi University, İstanbul.
Gülalp,H(1983)Gelisme Stratejileri ve Gelisme İdeolojileri,Yurt Yayinlari, Ankara.
Gülalp,H(1985) “Patterns of Capital Accumulation and State_Society Relations in Turkey”, Journal of Contemporary Asia, vol;15, sayi 3.
Hirschman,A.O(1968)”The Political Economy of Import-Substituting Industrialization in latinAmerica”, Quaerterly Journal of Economics, vol. LXXII, No.1.
İstanbul Sanayi Odasi (1983-1996) En Büyük 500 Sanayi Sirketi, Özel Sayilar, İSO Dergisi, İstanbul.
Köse, A. H ve Öncü, A., (1998) “Dünya ve Türkiye Ekonomisinde Anadolu İmalat Sanayi: Zenginlesmenin mi yoksa Fakirlesmenin mi Esigindeyiz?” Toplum ve Bilim, Yaz, 77.
Köse, A. H ve Öncü, A., (2000) “İsgücü Piyasalari ve Uluslarararasi İs Bölümünde Uzmanlasmanin Mekansal Boyutlari: 1980 Sonrasi Dönemde Türkiye İmalat Sanayii”, Toplum ve Bilim, Yaz, 78.
Lenin,V,I. (1982) Imperialism, The Highest Stage of Capitalism, Progress Publishers.Moscow.
Marazzi,C.(1995), Money in the World Crisis: The New Basis of Capitalist Power, Macmillan Pres Ltd..London.
Onaran, Ö., ve Stockhammer, E., (2001) “Are High Profits Good for Accumulation, Growth and Employment? A Post-Keynesian Model for Turkey” 5th METU International Conference in Economics, Bildiriler CD-Rom’unda p066.pdf, Eylül 10-13, Ankara.
Overbeek,H ve K.V.D Pijl. (1993 ), “Restructuring Capital and Restructuring Hegemony”, (ed: h.Oveerbeek), Restructuring Capital and Restructuring Hegemony in The Global Political Economy, Routledge, London.
Savran,S(1992)Türkiye’de Sınıf Mücadeleleri,Kardelen Yayinlari, İstanbul.
Şeni,N(1978)Emperyalist Sistemde “Kontrol Sanayii” ve Eregli demir-Çelik,Birikim Yayınevi, İstanbul.
Şenses, F (1994) “Labor Market Responses to Structural Adjustment and Institutional Pressure: The Turkish Case”, METU Studies in Development 21(3).
Tekeli,İ, S.İlkin,A.Aksoy ve Y.Kepenek(1982) Türkiye Sanayi Kesiminde Yoguinlasma, ODTÜ Yayini, Ankara.
Tekeli,İ ve G.Mentes (1982) “Türkiye’de Holdinglesme ve Holding Sisteminin Mekanda Örgütlenmesi”, Türkiye’de Kentlesme Yazilari, Turhan Kitabevi, Ankara.
Togan,S(1992)1980’li Yıllarda Türk Dis Ticaret Rejimi ve Dis Ticaretin Liberizasyonu,Türk Eximbank Arastirma Dizisi, Ankara.
Türkiye Bankalar Birligi(1993-1999) Bankalarimiz, TBB yayinlari, Ankara
TÜSİAD(1979) The Turkish Economy 1979, TUSİAD Publications, İstanbul.
TÜSİAD(1980) 1980 Yilinin Ortalarinda Türk Ekonomisi, TUSİAD, İstanbul.
Yeldan, E., (2000), “Küresellesme Sürecinde Türkiye Ekonomisinde Üretim, Birikim, ve Bölüsüm İliskilerine Toplu Bir Bakis”, Petrol-is ‘97-’99 Yilligi, İstanbul.
Yentürk, N. ve Onaran, O., (furthcoming) Do Low Wages Stimulate Investments? An Analysis of the Relationship Between Wages and Investments in Turkish Manufacturing Industry.

Yildirim,S ve O.Altun(1995), “Türk bankacilik Sisteminin Degerlendirilmesi”, 
Türkiye’de Kaynak Aktarma Sürecinde Sermaye Piyasalarinin Rolü, 
SPK-Arastirma Dairesi, SPK Yayinlari, Ankara.

Posted on: July 27, 2006

Ercan, F (2003) “Kriz sürecinde endüstriyel/ askeri ve finansal kompleksin artan etkinliği: Yapısal bir analiz için hatırlatmalar”, İktisat Dergisi, Sayı 436, s.73-85.



Savaş,sosyal ilişkilerin kendini yeniden üretemediği, farklı ilişkilerin eş zamanlı birbiri üzerinde etkide bulunduğu bir zamanda açığa çıkıyor. Savaş bir çok değişkenin kesişiminde gerçekleştiği için, savaşa yol açan nedenler üzerinde karar vermek zorlaşıyor. Özellikle de savaş zamanlarında insanlar daha bir kırılgan ve çaresiz kaldıklarından, savaşa ilişkin açıklamalar daha çok konjonktürel-kısa erimli nedenler üzerinden yapılıyor. Diğer yandan savaşı başlatanlar, savaşın sorumluları ise “savaş bir gerçekliktir” diyerek bizleri o anın zorunluluğu içine çekiyorlar. Bu ikilemi aşmak için bir dizi yol/yöntem olabilir, ama bu kısa soluklu çalışmada yapısal ve uzun erimli bir bakışla kapitalist sistemde savaşa yol açan nedenler üzerinden sadece biri üzerinde durmaya çalışacağım. Yeni bir analizin olanaklarını geliştirme yerine, aslında daha önce kapitalizme içkin olan bir eğilimi işaret eden ve çalışmalarda kullanılan iki kavram üzerinde yoğunlaşılacak. Askeri-sınai kompleks ve savaş ekonomisinin sürekliliğı kavramları üzerinde kısaca durulacak. Her iki kavram da kapitalizmin yapısal dinamikleri ile savunma sanayi yada savaş endüstrisi arasındaki ilişkileri açıklamak üzere geliştirilmiştir. Bu iki kavramın işaret ettiği yapısal dinamikler ile son yıllara ait veriler arasında bağlantılar kurmak çalışmanın temel amacı olacak.
Askeri-sinai ve finansal kompleks ve süreklilik arz eden savaş endüstrisi
Kapitalist ekonomik gelişmede savunma(=saldırı) sanayinin tehlikeli bir aşamaya ulaştığına dair ilk önemli uyarıyı Amerika Başkanı Eisenhower yapıyor. Amerika halkına yönelik veda konuşmasında (17 Ocak 1961) Eisenhower, ülkenin geleceğini ve demokrasiyi tehlikeye sokacak olumsuz bir gelişmeyi işaret ederek halkı uyarıyordu. Bu tehlike yada tehdit askeri-sınai kompleksin hızla gelişmesidir. Başkan veda konuşmasında savunmanın gereklerinden bahseder, ama bu gerekliliğin aşırı bir aşamaya ulaştığını kaygıyla belirtir. Başkan konuşmasında:
“Yıllık askeri harcamalarımız bütün Amerika firmalarının net gelirlerini aşacak bir noktaya ulaştı. Askeri işletmeler(kuruluşlar) ve büyük ölçülere varan askeri savaş endüstrisi ABD’için yeni bir deneyim” olduğunu işaret eder.
Başkan bu yeni gelişen olgunun, yani askeri-sınai kompleks güç donanımının ekonomik-politik ve hatta tinsel etkisinin her kent, her vatandaş ve federal yönetimin her biriminde hissedildiğini işaret edecektir. Bu etki karşısında mutlaka önleyici bir dizi müdahalenin yapılmasının gerekli ve hatta zorunlu olduğunu belirtecektir:
“Bu bileşimin [askeri-endüstriyel ittifak] özgürlük ve demokratik özelliklerimiz üzerindeki olumsuz baskılarına izin vermeyelim.”
Amerika Başkanı Eisenhower’ın veda konuşmasını askeri-endüstriyel ittifakın tehlikelerini işaret etmesi oldukça anlamlı. Diğer yandan kapitalizmin gelişimi ile savaşın bir endüstri olarak gelişimi arasındaki ilişkiler kapitalizmi anlamaya ve açıklamaya çalışan muhalif analizler için çok daha erken bir dizi tanım ve açıklama yapıldığını da belirtmemiz gerekiyor. Başkan’ın konuşmasını önceleyen ve daha sonraki yıllarda özellikle T.Cliff, M.Kidron, E.Mandel’in çalışmalarında sıkça işaret edilen bir diğer kavram ise savaş endüstrisinin sürekliliği olacaktır. T.Cliff özellikle The Class Nature of Stalinist Russia adlı 1948 yılına ait çalışmasında savaşa ilişkin silahların üretiminin kendine ait özellikleri olduğunu işaret eder. Özellikle K.Marx kavramlaştırmasından hareketle savunma sanayi yada savaş araçlarının üretilmesinin tüketim araçlarının üretimine (II.Departman) ve üretim araçlarının üretimine (II.Departman) katkı sağlamadığı vurgulanır. Savaş endüstrisinde gerçekleştirilen çıktı/üretim, verili üretimde artış sağlayacak bir ivmeye sahip değildir. Bu anlamda T.Cliff kapitalistlerin lüks tüketimine anoloji yaparak bu sektörde gerçekleştiren üretimin üretken olmayan tüketim olarak tanımlayacaktır. Cliff daha sonra yayınladığı Perspective for the Permanent War Economy adlı makalesinde savaş ekonomisini sadece üretken olmayan bir üretim olarak tanımlamayla kalmayacak, ayrıca süreklilik arz eden savaş ekonomisinin kapitalizmin yapısal bir dizi sınırlamalarını aşmasına olanak tanıdığını işaret edecektir (Cliff, 1999). Bu vurguların detaylı analizine geçmeden once ordu ile piyasa arasındaki ilişkilere kısaca bakmak yararlı olacaktır.

Ordu ve Piyasanın Ortak Varoluş Koşulu: Sistemik Genişleme ve Yıkım
Savaş ve savaşın temel belirleyenlerden biri olan ordular ile kapitalizm arasında aslında ontolojik yani varoluşa ilişkin oldukça önemli benzerlikler olduğunu işaret etmemiz gerekiyor. Her iki sosyal gerçeklik için sürekli genişleme temel ilkedir. Ordu sahip olunan mekanın korunması yada farklı toprakların ele geçirilmesi amacına yönelik bir gerçekliğe sahip iken, kapitalizm emeğin yaratıcı etkinliğini içeren metaların üretimi için daha fazla emek gücü ve hammadde, üretilen ürünler için yeni tüketim alanları bulma yönünde önlenemez bir genişleme mantığına sahiptir. Bu anlamda ordular ile kapitalizm arasında varoluşa ilişkin önemli ortak noktanın “yayılma” olduğunu söyleyebiliriz. Orduların tarihi hiç kuşkusuz çok daha gerilere gidiyor, kapitalizmin var oluşu ve genişlemeci mantığı ise tarihsel olarak çok daha yakın bir tarihe sahip. Ama önemli olan bir nokta var ise o da kapitalizmin genişlemeci mantığı ile orduların gelişmeci mantığının bir kaç açıdan birbirleri üzerinde etkide bulunması ve bu etkileşimin sonucunda sahip oldukları özelliklerin yoğunlaşarak daha bir artmasıdır. Ordular kapitalizmin tarihsel gelişimine bağlı olarak özellikle sermaye birikiminin ilk dönemlerinde ve daha sonra ulus-devlet oluşumlarında özel bir dizi işlev üstlenmişlerdir, ama bu işlevler aynı zamanda orduların temel etkinlikleri olan savaş araçlarının yada savunma araçlarının kapitalizm için temel etkinlik olan yatırım alanına (kârlılık alanına) dönüşmesine yol açmıştır. Ordu ile kapitalizm arasındaki bu anlamlı ilişkiyi P.Virilio açık bir şekilde dile getirir:
“Burjuva iktidarı ekonomik olmaktan once askeridir ama daha kesin bir ifade kullanırsak, kuşatma halinin gizli sürekliliği ile “çeşitli biçimlerde imal edilen hareketsiz büyük makinalar” olan müstahkem mevkilerin ortaya çıkması ile yakından ilgilidir”(Virilio,1998,16).
Virilio çalışmasında bizim yukarıda işaret ettiğimiz ordu ile kapitalizm arasındaki ortaklığa ilişkin vurguyu daha da anlamlı bir noktaya taşır:
“kapitalizmin Marksist tanımı olan “insan hayatının tüketicisi ve ölü emeğin kurucusu” deyişi burjuvaziye gayet uygun düşer, ama burjuvazi asker teknik danışmanın ortağı olduğu üretme ve ürettiğini yok etme araçlarını aynı anda yarattığı: yani ordularının, daha sonra da askeri kompleksin kökenindeki savaş girişimcisi olduğu için böyledir bu” (Virilio,1998,17).
Kapitalizm ile ordu yayılmacı mantıkta buluştukları oranda “zenginlik ile yıkım üretiminin aynı muğlak bir aradılığını taşırlar” (Virilio,1998, vurgular bana ait). “Zenginlik ile yıkımın” eş zamanlı olarak biraradalığı, güç ve eşitsiz bir dizi ilişkinin varlığını gerektirir. Taraflar arasında ilişki kurulduğu andan itibaren, ilişki bir taraf için zenginlik yaratırken diğer taraf için yıkım yok oluş yaratıyor. Ordunun etkinliği olarak açığa çıkan savaş için bu daha açık ve net işaret edilmekle birlikte, kapitalizmin sürekli olarak daha fazla “değişim değeri üretmek için üretim” yada kâr için üretim mantığında bu daha örtük bir şekilde gerçekleşir. Kapitalizmin süreklilik arzeden zenginlik üretimi aslında emek ile emek gücünü birbirinden ayrılması ile birlikte süreklilik arz eden bir yıkımı harekete geçirmiştir (emeğin değişim değeri olması). Diğer yandan doğal ortam ise üretim sürecinin temel girdisi olarak kullanılmaya, artan ölçüde kullanılmaya başlaması doğal ortamın yok edilmesine neden oluyor. Emeğin enerjisi ile doğal ortamdan kopartılan ve üretim sürecinde işlenerek doğadan farklılalaşarak tüketim maddesine dönüşen metalar, tüketildiği oranda yaşam ortamı başka bir anlamda tahrip edilip yok edilmekte. Üretimin miktar ve hız olarak artması bir aşamadan sonra tüketici üretme tekniklerine neden olduğu ölçüde, insanlar tüketici olarak boyunduruk altına alınmakta. Savaş sanayii ise emek enerjisi ile dönüştürülen doğanın doğrudan insanı var oluşu ortadan kaldırmasına yol açacak metaların üretilmesi anlamına geliyor.
Ordu ile kapitalist piyasayı ortak kılan bir başka özellik ise her iki gerçekliğin de kendi var oluş koşullarının devamlılığı için insan emeğini kullanmasıdır. Kapitalist piyasa emekten emek gücünü çekip alırken, ordular ise zorunluluk yada para karşılığı insanların bedeni üzerinde egemenlik kurar. Her ikisi de insan üzerinde bir denetim/kontrol mekanizması oluşturur. Ama kapitalizmle birlikte gelişen/geliştirilen açığa çıkan en önemli ilişki orduların harekete geçirdiği emeğin yani askerlerin kullandıkları aracın artan ölçüde piyasa için üretim yapan emek gücü tarafından gerçekleştirilmiş olmasıdır. İşgücü enerjisini daha fazla askeri araçların üretimine yoğunlaştırdığı ölçüde, asker-emeğin yıkıcılığı daha bir artıyor. Asker-emeğin kullanacağı aletler için her geçen gün artan sayıda işçi-emeği kullanıldıkça, asker-emeğin yayılma ve insanın kırılganlığını arttırma gücü daha bir artmakta. Asker emeğin yıkıcı etkisinin artması ise yeniden askeri-emek için saldırı aracı(savunma aracı) üretenlerin daha fazla işgücü enerjisine yönelmelerine neden olacaktır.
Bu iç içe geçme halini yani kapitalist piyasanın genişleme mekanizmasının orduların genişleme mantığını içermesini A.Giddens “savaşın bir endüstri” haline dönüşmesi kavramı ile tanımlar. Giddens’in vurgusu ile savaşın endüstriyel bir biçim alması birbiriyle ilişkili bir dizi değişimi kapsaması 19 yüzyıla ait bir olgu iken, esas olarak bu sürecin yayılarak genişlemesi yirminci yüzyılda gerçekleşmiştir. Giddens’e göre I.Dünya Savaşı bu gelişmelerin bir sonucudur (Giddens, 1996,223). Endüstriyel üretimde gerçekleşen ilerlemeler ve bu ilerlemelerin açığa çıkardığı teknolojik gelişmeler silah üretiminde kullanılmaya başlamıştır. Diğer yandan savunma sanayinin yoğun teknoloji içeren ürünlere yönelmesi ordu ve askerliğin dönüşmesine neden olmuştur. General C.McKinney teknolojik gelişmenin ordular üzerindeki etkisini iyi bir şekilde dile getiriyor; “son zamanlarda askeri eğitim askerin teknolojiyi iyi kullanmasına yönelik bir olmakta ve bu anlamda teknolojinin savaşmanın daha güçlü bir şekilde gerçekleşmesine yol açıyor.” Bu değişim ise savaş ve ordunun varoluşa ilişkin özelliklerin önemli ölçüde güçlenmesine yol açıyor. Savaş konusunda uzmanlığı ile tanımlanan ve artık klasikleşen çalışmasında Clausewitz savaşı; “savaş; hasmına irademizin yerine getirmeye zorlamaya yönelik bir şiddet eylemi” olarak tanımlar, bu şiddet eylemi savaşın endüstrileşmesi ile daha bir donanım kazanır.
Silah üretiminin kapitalist mekanizma içinde gerçekleşmesi, kapitalizmi tanımlayan mekanizma içinde gerçekleşse bile, Giddens’ın haklı olarak marksistleri eleştirdiği gibi, “savaş endüstrisi kapitalizmin gelişmesinin basit bir genişlemesinin ürünü olarak ele alınamaz. Özellikle kapitalizmin gelişmesi ile erken ulus-devlet oluşumları ile bir güç olarak devletler arası mücadele ve daha da önemlisi erken kapitalistleşen ülkelerin kolonyalist gelişmelerinin temelinde bu savaş sanayinin endüstrisileşmesi yatmaktadır. “Endüstriyel kapitalizm savaşın endüstrileşmesinin temel aracı olmuştur, fakat ulus-devleterin aktiviteleri ve müdahaleleri savaşın endüstrileşmesinin temel kaynağı olmuştur” (Giddens,1996,227). Giddens’ın ulus-devlete ilişkin vurgusu savaş endüstrisi ve ülke orduları arasındaki ilişkileri açığa çıkarması açısından önem arz eder, fakat kapitalizmin gelişimi ile birlikte, savaş sanayi devletler arası rekabetin “güvenlik” yönelimli etkilerini korumakla birlikte, süreç içinde devlet ya da özel sermaye kesimi arasında oldukça kompleks bir dizi ilişkinin oluşmasına neden olmaya başlar.
Belki de bu ilişkide insanı geleceğe ilişkin huzursuz eden en önemli boyut günlük temponun hızının artmasıdır. Kapitalist ilişkiler içinde rekebetin yoğunlaşarak artması, piyasada dolaşıma giren sermayelerin verili zaman dilimi içinde üretim ve dolaşımdan daha hızlı çoğalarak çıkması zorunluluğunu gündeme getiriyor. Sisteme içkin olan en azla daha çok ve daha hızlı üretim savaş endüstrisinde üretilen yıkım ürünlerinin yıkım etkisnin yoğunlaşarak artması ve daha da önemlisi bu etkinin çok daha hızla gerçekleşmesine neden oluyor. Kapitalizm kârlılığı arttırmak için sermayenin toplam döngü hızını arttıracak yenilikleri bulduğu ölçüde, şiddet üretmenin ve kullanmanın hızını ve yoğunluğunu da arttırmıştır. Hız bu anlamda kapitalizmle ordunun özgürleşmesi anlamına geldiği ölçüde, yaşamın ve dahası insanların özgürlüğünün azalmasına neden olmuştur. Böylece burjuvazi ve dolayısıyla sermayenin egemenliği, verili toplumsal ilişkiler üzerinde egemenliğe ihtiyaç duyduğu ölçüde, “şiddetin sermayeleşmesi” ve beraberinde “hareketin” sermayeleşmesine olanak sağlamıştır (Ercan, 2002). Bu kısa açıklamalardan sonra askeri-sınai kompleksi ve sürekli savaş ekonomisi kavramlarını açıklamak anlamlı olacak.
Askeri-sinai-finansal komplex
Savaş sanayinin ekonomideki varlığı özellikle ikinci dünya savaşını önceleyen yıllarda ekonomide nicelik ve nitelik olarak artışı (1901-1914 yılları arasında 4 milyan dolar iken bu rakamın 1945-55 yılları arasında 13 milyar dolara çıktığı düşünülecek olunursa) sosyal bilimcileri savaş sanayini analiz etmeye yöneltmiştir (Mandel, 1996,275). General Motor’un başkanı ve daha sonra Savunma Bakanı sekreteri olan Charles E.Wilson’un “savaş ekonomisinin sürekliliği” yönündeki kavramlaştırması bu yıllarda önem kazanmıştır. Mandel’in işaret ettiği üzere Natalie Moszkowska ve Walter J.Oakes bu kavramı detaylı olarak analiz etmişlerdir.
Natalie Moszkowska’nın analizinde “süreklilik arz eden savaş endüstrisi” aşırı sermaye birikimi ile eksik tüketim arasında bir yerde analiz edilir. Bu açıklamaya göre askeri olmayan malların üretiminin kapasitesi ve tüketim mallarının üretimi nüfusun yaşam standartına bağlıdır. Eğer nüfusun yaşam standartı aşağıya çekilirse, bu üretim ve tüketim malları üzerinde aynı şekilde etkide bulunur. Böylece savaş sanayi olmayan mallara yönelik karlılık içeren yatırım yapma olanakları kısıtlanmış olur. Sermaye, değerlenme koşullarından daha hızlı büyür. Sermayenin küçük bir kısmı, kitlelerin satın alma kısıtının olmadığı alanlarda yatırım olanaklarını araştırır. Sermayenin temel rüyası sınırsız olanaklar içeren bir üretim alanında yatırım yapmaktır. Tüketim malları üretimi kitlelerin satın alma gücünün yetersizliğine bağlı olarak yeteri kadar genişleme eğilimi göstermediğinde, sermaye artan bir oranda ölüm silahları üretimine yönelir. Moszkowska askeri olmayan sivil üretim için parasal olarak desteklenmiş bir talep ve durgun satışlar gibi bir kısıtın olmasına karşılık, savaş sanayi için bu tarz bir kısıtın olmadığını işaret eder. Özellikle savaş olacağına ilişkin varsayım, silahlanmaya dayalı endüstrinin gelişimi, oldukça farklı oranlarda ve daha once hiç bilinmeyen dinamiklerce belirlenir. Hiç kuşkusuz burada hiç bilinmeyen dinamikleri temsil eden devlettir. Devlet savaş endüstrisinin hem gerekli alt yapı koşullarını hazırlar hem de üretilen ürünleri talep eder. Diğer yandan savaş sektöründeki bu yöndeki gelişmeler kapitalizme içkin olan kriz koşullarının patlak vermesini ortadan kaldırmaz, ama patlamanın kriz biçiminde açığa çıkması yerini krizin savaş niçiminde patlak vermesi tehlikesine dönüşür. T.Cliff çok daha net bir şekilde, süreklilik arz eden savaş ekonomisinin gelişiminin gelişmiş kapitalist ekonomilerde on yılda bir açığa çıkan düşüşü önleyecek bir işlevi olduğunu belirtir(Cliff,1999).
D.Mandel bu tarz ele alışların savaş ekonomisnin geç kapitalist ekonomi üzerindeki etkilerinin tümüyle anlamamıza olanak sağlamadığını belirtir. Mandel’e göre savaş sanayi tüketim malları ve üretim araçları üretimi üzerinde bir dizi etkisi vardır. Bu anlamda da savaş ekonomisinin sınırsız gelişimine ilişkin vurgu yetersiz olmaktadır. Mandel’e gore kapitalist ilişkiler içinde savaş ekonomisindeki gelişme beraberinde sermaye içi çelişkilerin yoğunlaşarak artmasına neden olur. Özellikle savaş ekonomisi yönündeki gelişmeler beraberinde gerek bu sektörde gerekse bu sektörden etkilenen tüketim malları ve üretim malları üreten sektörlerde sermayenin organik bileşimini arttıracak etkide bulunur. Bu anlamda uzun erimde “süreklilik arz eden savaş ekonomisinin” kapitalizmdeki temel çelişkileri ve sisteme içkin olan krizleri çözemez (Mandel, 1996,306). Mandel’in yorumları uzun erimli analizler için bir dizi yapısal gerçekliği gösterse bile, yine kendisinin de işaret ettiği gibi süreklilik arz eden savaş ekonomisi, sistem açısından oldukça dinamik bir dizi etkiye yol açar. Bu etkiler daha somut düzeyde gözlemlendiğinde bir dizi aktörü ve bu aktörler arası özel bir dizi çıkar yönelimli ittifakların gelişmesine neden olur, bu ittifaklar yada ortaklaşalar güç ilişkileri üzerinde etkide bulunduğu gibi savaş sektörünün gelişimi diğer sektörleri ve istihdam yapısı açısından olduğukça önemli belirlemelere yol açar. Bu belirlemelerin kriz dönemlerinde çok daha önemli olduğunu söylememiz mümkün.
Savaş aletleri üreten firmalarla, askeri üst yöneticiler ve politikacılar arasında ilişkilerin gittikçe yoğunlaşarak arttığı günümüz koşularında bu çalışma açısından işaret edilmesi gereken önemli bir diğer nokta, kriz eğiliminin dünya ölçeğinde ama özellikle ABD’de arttığı bir zaman diliminde, savunma sanayinin kârlarının önemli bir şekilde artmasıdır. Bu anlamda sektörel bir kayma yada aşırı biriken sermayenin değerlenme olanağı olarak savunma sektöründe yoğunlaşması ile mi karşı karşıyayız sorusu önem kazanıyor. Kapitalizmin dünya ölçeğinde egemenliğinin arttığı ve değerin parasal biçiminin önem kazandığı günümüz koşullarında, askeri-sınai kompleksinin bileşenleri daha bir çeşitlenmiştir. Bu anlamda askeri-sinai ve finansal kompleksten ve daha da önemlisi bu kompleksin 1980’lerle birlikte yoğunlaşarak artan kuralsızlaştırma eğilimine bağlı olarak ulusları aşan çok daha özel ilişkileri barındıran bir gerçekliğe dönüşmüştür.

Kapitalizmin Küresel Krizi ve Savunma Sanayinde Gerçekleşen Artışlar

Kapitalizmin altı yılları olarak Kabul edilen 1940-1970’li yıllar aynı zamanda kar oranlarının oldukça yüksek olduğu yıllardır. 1960’ların sonundan itibaren sadece ABD’değil erken kapitalistleşen diğer ülkelerde de kâr oranlarının düştüğünü ama ABD’de düşüşün ilk başlarda daha hızlı olduğunu biliyoruz(bkz grafik 1). Kapitalizmin altın yılları olarak bilinen 1940-1960’lar arası emeğin ve sermayenin verimliliği oldukça yüksektir ve bu nedenden dolayı sermayenin geri getirisi ve kâr oranları da yüksektir, bu dönem özellikle üretim malları üretim sektörü daha yoğun gelişme ile birlikte ileride grafik 2’de gözlemleneceği üzere savaş sanayinde gerileme hiç bir zaman tam anlamıyla gerçekleşmemiştir. Özellikle soğuk savaşı sürekli körüklendikçe, savaş sanayi gelişmekte. Ama bu ilişkinin özellikle soğuk savaşın bitmesine rağmen savaş sektöründe artışın devam etmesi bu anlamda dikkate değer bir farklılığı ilk elden açığa çıkarıyor. Savaş sektöründeki artışın özellikle Reagan dönemi ile birlikte yoğunlaştığını görüyoruz. Hiç kuşkusuz tek yönlü ve indirgemeci bir analiz olarak kapitalizmin krizi ile savaş sektörüde doğrusal bir arttışı işaret etmek istemiyoruz, ama veriler ilişkinin bu yönde güçlendiğini gösteriyor.

Aynı yıllarda kar oranlarındaki düşüş beraberinde net sermaye stokunda da önemli düşüşlerin yaşanmasına neden olacaktır. Örnek olarak 1950-1970 yılları arasında yine ABD’de net sermaye stokunda önemli düşüşler gerçekleştiğini görüyoruz. 1950-1970 yılları arasında aynı şekilde özel kesim üretim çıktılarında da bir düşüşün gerçekleştiği görülüyor. Aynı düşüş eğiliminin Almanya, Japonya ve G-7 ülkelerinde de olduğunu Tablo-1’den görebiliyoruz. Özellikle erken kapitalistleşmiş ülkelerde gözlemlenen bu olumsuz gelişmeler aslında kapitalizme içkin olan aşırı üretim ve aşırı sermaye birikim krizlerinin derinleşerek açığa çıkmasıdır. Krizin özellikle 2000 yıllarında yoğunlaşarak artma eğilimine girdiğini söyleyebiliriz.

Tablo 1

R. Brenner’in son makalelerinden birinde, sayılarla işaret ettiği üzere 1995-2000 yılları arasında bireysel üretken sermaye sahiplerinin kârlarında önemli düşüşler olmasına rağmen, aynı yıllar arasında firmaların borsa da işlem gören kağıtlarının değerinde büyük artışlar yaşanmıştır. Bu gelişme aslında firmaların ihtiyaç duyduğu para-sermaye miktarını arttırırken, hisse senetlerinin değerindeki artış, “refah etkisi” dolayında ekonomide yeniden hareketliliğin başlamasına neden olacaktır. Aşırı sermaye birikimi ve aşırı üretimden kaynaklanan kriz, bu kanallarla beslendiği ölçüde krizin derinleşmesine neden olmuştur. Brenner’in işaret ettiği gibi üretken sermaye kârlılıkları son yirmi yılın en alt düzeyine düşmüş ve 2000 yılından itibaren ard arda firmalara ilişkin yolsuzluklar ve iflaslar gerçekleşmeye başlamıştır (Enron, Global Crossing, Quest ve World.com). Özellikle aşırı sermaye birikim krizi, sermayenin yeniden değerlenme koşullarını önemli ölçüde ortadan kaldırmakta. Bireysel sermayeler son otuz yıl içinde bu olumsuz gelişmelerden kurtulmak için oldukça farklı yollar seçtiğini biliyoruz. Bu yollardan biri ve belki de en önemlisi savunma sanayine yapılan yatırımların çoğalması olduğunu söyleyebiliriz.

Rakamlar genellikle  2001 yılına aittir. ABD’ye ait veri ise 2003 Mali Yılına aittir. 
Kaynak:International Institute for Strategic Studies, Department of Defence

Özellikle büyük güçler arasında süren Soğuk Savaş’ın bitmesi ile birlikte dünya ölçeğinde adalet, güvenlik ve barışın belirleyici olacağı, sürecin beraberinde savaş harcamalarının önemli ölçüde düşeceği umudunu doğurmuştu. Oysa T.Reifer’ın haklı olarak ifade ettiği gibi militarizme harcanan paraların sosyal adalet ve barışa yöneltilmesi yönündeki beklentiler yerini Panama, Körfez savaşı, Balkan savaşları, (ve şimdi Irak’a) yöneldiğini görüyoruz (Son on yılda sayıları giitikçe artan savaşlar aynı zamanda genel olarak dünya ölçeğinde ama daha çok da ABD’de harcamalarının yoğunlaşarak arttığını görüyoruz. (bak Grafik 2). Yapılan son çalışmalardaan birinde işaret edildiği üzere 2001 yılında dünya askeri harcamaların 839 milyar dolara ulaştığı ve bunun da dünyada gayri safi hasılanın % 2,6 ‘lık bir oran olduğunu, kişi başına ise 137 dolarlık bir askeri harcamanın gerçekleştiği belirtiliyor (SIPRI, 2002). Hiç kuşkusuz 11 Eylül olayından sonra savunma harcamalarındaki önemli bir artış olmuştur. Savunma harcamalarının yeniden artması ülkeler arasında eşit düzeyde gerçekleşmiyor. Beş ülke toplam harcamaların % 50’sini 15 ülke ise harcamaların % 75’ini gerçekleştirdiğini görüyoruz (bak Tablo:2)
ABD’de savunma harcamalarının artışı hiç kuşkusuz askeri-sınai ve finansal kompleksin hızla yoğunlaşarak artmasına neden olmuştur. Savunma sanayinin yada askeri sanayi bu gün ABD ekonomisinde en önemli sektörlerden biri olduğunu söyleyebiliriz. Jennifer T.del Rosario-Malonzo’nun detaylı çalışmasında işaret ettiği üzere ABD’de savunma sanayi sadece kendisi için değil, E.Mandel’in işaret ettiği için diğer sektörler içinde özel bir önem kazanmış durumda. Aynı şekilde mühendislerin ve bilim insanların neredeyse üçte biri askeri sanayi ve onu desteklediği alanlarda çalışmakta. Hiç kuşkusuz bu yoğunlaşma beraberinde ABD’nin savunma harcamaları ve bu savunma harcamalarını karşılayan silah üretici firmalar arasındaki ilişkileri özel bir önem kazanmasına neden oluyor. Silah ticaretindeki rüşvet ve yolsuzlukların incelendiği Earth Times adlıçalışmasında Frank Vogel:
“ABD şirketleri ilk kezPnetegon’u böyle tamamen ele geçiriyor. Sadece Savunma Bakanı [Donald Rumsfeld] değil, ordunun, donanmanın ve hava kuvetlerinin yeni lideri de iş dünyasından geliyor…… Başkan Bush askeri uçak satan Northrop Grumman’ın başkan yardımcısı James Roche’u Hava Kuvvetleri Sekreterliği’ne getirdi…. Ayrıca Başkan Yardımcısı Dick Cheney’nin karısı Lynne de ABD hükümetinin ve müttefiklerin başlıca yüklenicis firmalarından olan Lockheed Martin’in yönetim kurulunda bulunuyor”(Burrow,2003,115)

Askeri-sınai kompleksindeki bu iç içe geçiş bir yandan silah üreticilerinin karar alıcı mercilerde etkilerinin artmasına neden olurken, özellikle de siyasi birimler de bu ilişki dolayında bir dizi finansal ve diğer destekler alıyorlar. Burada belirli bir zaman diliminde yoğunlaşıp olayların o an açığa çıkışı ve gelişmesine yoğunlaşıldığında gerçekliğe ait bir dizi ilişki açığa çıkmakla birlikte, gerçekliğin an/amprik olana indirgemek hatalı olacaktır. Askeri-sinai ittifaklar iç içe geçmeler hiç kuşkusuz yapısal-nesnel koşullar üzerinde önemli etkileri olmakta, yapısal-nesnel koşulları bu anlamda etkilemekte, ama yine de anlık yada belirli zaman dilimine ait oluşumların uzun erimli yapısal-dinamiklerle bağlantısının kurulması anlamlı olacaktır.

Bu üst üste binen ve birbiri üzerinde etkili olan analiz düzeyleri araasında bağlantılar kurmak önemli olacaktır. Diğer yandan Irak halkının üzerine yağan tüm silahları bir yandan ABD’nin askeri hareketinin sonucu gerçekleşen bir harekettir ama bu hareketin yağdırdığı bomba/metaların (F-16’lar, Apache, Hellfire, F-18, Hawk missileme, B-2 Patriotlar vs) üreticileri ile ABD arasında bir dizi ilişki anlık olarak kurulabilir ve bu tarz ilişkilerin kurulması da gereklididr, ama bomba/metalaarın üreticileri ile kârlar ve kârlarla kriz arasındaki bağlantılarında görülmesi yani daha yapısal ilişkilerin de açığa çıkarılması gerekiyor. Bombaların Irak halkının üstüne yağdığında günlük medyamızın sıkça överek tahrip güçlerini anlattığı silahların gerçek sahiplerini görmek için Tablo 3’e bakmak yeterli olacak. F-16’lar, C 17, Apache, Hellfire, F-18, Hawk missileme, B-2 Patriotlar vs gibi bomba ve teçhizat/metaların karşısında Lockheed Martin Şirketi, Boeing, Raytheon, General Dynamics gibi üretici şirketleri göreceğiz. Bu üretici şirketlerle ürettikleri askeri araaç/teçhizat arasında da ABD’nin bu devasa şirketlere aktardığı toplumsal olarak yaratılmış zenginliği yani sözleşme ile elde ettikleri dolar olarak milyonları görüyoruz. Üretilen silahlar ya ihraç yada açıkça savaş yolu ile tüketildikçe, sadece bu silahların yakıp-yok ettiği yerler değil, üretildiği ABD açısından da sosyal harcamalardan kesilerek kaynakların savunma harcamalarına yöneldiğini görüyoruz(bak:Tablo 4). Eğitim, sağlık, adalet, konut, doğal çevre için ayrılan kaynaklar ile askeri harcama için ayrılan kaynaklar arasındaki uçurum bu sektörün gelişmesinin sadece savaş sırasında belirli bir halk/halkların tepesine yağan bomba/meta anlamına gelmediği ama bir başka boyutun da savaş sektörünün yaratılan toplumsal zenginliğin devletler kanalı ile toplumun geniş kesimlerinden savaş sektörüne aktığı anlamına gelir. Bizim analizimiz açısından bu belki de an ile zamanın kesiştiği ilk en önemli uğrak amaa bu uğrağın işaret ettiği bir başka gerçeklik ise krizin sermayenin savaş sektörü dışındaa kalan kesimleri yoğun olarak etkilerken, savaş sektörünü/sermayesini aynı şekilde etkilemediğini görüyoruz.

Yukarıda kapitalizmin 1970’lerde içine düştüğü krize ilişkin verdiğimiz verilerin aksine, askeri sanayiinde olan firmaların yatırımlardan elde ettikleri karlar ve sabit sermaye formasyonlarındaki gelişmeler menkul kıymet borsasındaki fiyatlarının önemli ölçüde artış gösterdiklerini görüyoruz. Özellikle ABD için krizin iyice derinleştiği yıllar olan 1974 ile 1984 yılları arasında askeri sanayyindeki önde gelen firmaların durumunun farklı durumunu açıkça göstermekte. V.Perle’nin belirttiği gibi 1975-1984 yılları arasında ABD’de 500 en büyük firmanın kar oranı %18,65 iken, askeri firmaların bu 500 firma içindeki ortalama karları % 26,76 düzeyindedir. On yıl içinde bu yatırımcıların yatırımlarındaki artışlarda % 37’lere varan bir düzeye ulaşmıştır.
Tablo:5’den firmaların güç ve etkinliğinin 2000’li yıllarda yoğunlaşarak arttışı açıkça gözlemleniyor.

Güç artışını yoğunlaştıran en önemli değişikliklerden biri, ölüm taciri olan bu firmalar arasındaki rekebetin daha sonra birleşmeye dönüşmesidir. Aslında bu merger yada birleşme askeri-endüstriyel kompleksin aldığı bir kararın sonucu olmuştur. Clinton’un yönetim döneminde Savunma Sekreteri Les Aspin ve yien Savunma’dan sorumlu William Pery’nin müdahaleleri ile savunma firmaları arasındaki birleşmeler cesaretlendirilmiştir. Aslında bu cesaretlendirmenin arkasında Pentegon’un Reagon dönemindeki askeri harcamaların aynı düzeyde devam etmeyeceği ve F-16 saldırı sistemi ile M-1 tanklarının yerini yeni kuşak F-22 ve Joint Strike Fighter (JSF) üretimine yönelineceği bu alanda da üretim birim başına maliyetlerin düşürüleceği ve bu yüzden verimli olmayan fabrikaların kapatılması gerektiği işaret ediliyordu (Hartung, 2003) Bu çabalar kısa sürede sonuç verdi ve askeri üretime yönelik sermayede muazzam bir sermayenin merkezileşmesine yol açacak birleşmeler ve evlilikler gerçekleşti. Martin Marietta, Loral defense, the General Dynamics’ın bir seksiyonun birleşmesi ile devasa bir sermayeye sahip Lockheed Martin doğdu. Diğer yandan sadece bu birleşme sonucu gerçekleşen devasa yapıda yetmiyor, Pentegon’un 19998’inde ulusal savunma için sistem oluşturma için açtığı ihalede Lockheed Martin, TRW ve Raythoon birlikte takım olarak ihaleye katılırken, Boeing ihaleyi kaybetti. Fakat ihale sonrası Boeing hızla ihaleyi alan firmalarla altsözleşme ilişkisine girdi.
Yukarıda işaret ettiğimiz gibi kapitalizmin krizi ama özellikle ABD’nin krizi yoğunlaşarak artarken (artan dış açık, ödemeler dengesi açığı, emeğin verimliliğindeki düşüş, sermayenin getirisindeki düşüş) üretken olmayan yıkım getiren savunma sanayinde sermayenin yoğunlaşması ve belirleyiciliğinin arttığını görüyoruz.

Bu Tablo:7’den de gözlemleneceği gibi savunma sanayi sadece sermayenin yoğunlaşması anlamına gelmiyor, önemli sayılara varan istihdam anlamına da geliyor. Yukarıda işaret ettiğimiz “ülke yolları”na salıverilen kitle ordusunun askeri proleteryasının “yürüyen ulusu” ile ulusal ülke toprağının büyük ordugahına kapatılan sinai proleterya yada genellikle dendiği gibi “işçi ordusu”oldukça açık bir şekilde karşımıza çıkıyor. Boeing 198000 insanı istihdam ederken, United Technologies 153800 insanı istihdam ediyor. 11 büyük firmada sadece 900000 bine yakın insan istihdam ediliyor yani emek güçleri bomba/meta üretiminin emrine veriliyor, bu alanda denetim altına alınıyor, kontrol ediliyor. Doğal olarak sermaye değerlenme aracı olarak savaş sektörünü seçtiği ölçüde işgücü de bu alanda yoğunlaşıyor. İstihdam savaş sektörünün önemli tehditlerinden birini oluşturuyor, bu tehdit sadece fabrikada çalışanlar açısından değil mühendisler bilim insanları açısından da önem kazanıyor. Ama çok daha önemlisi Fransa’nın erken dönemi için “ülke yollarına salıverilen” ama şimdi için dünyanın çat kapı her yerine hızla iletilen/taşınan bir güç olarak insanın/emeğin istihdam edilmesi önemli bir miktara ulaşıyor
(Bak:Grafik 3). Grafikten de gözlemleneceği üzere ABD’de askerlik hizmeti tam anlamıyla toplumun daha çok dışlanan yoksul kesimleri için bir iş niteliğine dönüşmüş durumda. “Savaşın kaynağı sermaye ve sermaye ile ittifak halindeki bir kesim iken, savaş kararı sonucunda savaşın nesneleri bu ittiffak dışında kalan kesimler oluyor. Ya zorunlu askere giden, yada işsizlik koşullarında zorunlu olarak kabul edilen bir iş oluyor.2002 Askeri Almanağının verilerine göre, ABD’deki ordu aynı zamanda ABD’deki yoğun işsizliğe karşı bir istihdam kaynağıdır. ABD’de siyahların toplam nüfus içindeki payı % 12’iken, ordunun %31’i siyahlardan (% 8,6 ofis çalışanı, %22.4’ü asker), yine toplam nüfus içinde %11,6’lık bir oranı Hispanikler oluştururken, orduda %13’lük bir oranı Hispanikler oluşturuyor. Orduda diğer azınlıkların payı ise %31 oranında. Eğitim oranlarına bakıldığında toplam askerler içinde sadece %3.1’i yüksek okul okumuş, %95’i ise yüksek okul okumamış durumda. ABD’de ordu önemli bir istihdam merkezi durumunda(1.370.000.kişi orduda asker konumunda). Dünyanın en kötü emekçiliği orduda askerlik yapmaktır. Filipinli annenin TV’de söylediği sözler, “Oğlum çıraktı. Geleceğini kurtarmak için askere gitti.” ve bir diğer asker ise Irak’ta bulunma gerekçesinin “üniversite harcını yatırmak” olduğunu söylüyordu. Bakıyorsunuz ki gerçekten askeri, endüstriyel ve finansal politikanın kesiştiği ölüm ticaretinin vurduğu kesim yoksul kesimdir. Irak’ta da yoksullar ölüyor. ABD ordusuna baktığımızda savaşa gidenler yoksul kesim çocukları. Milliyet gazetesinde şöyle bir haber yer aldı.“Biri Guatemalalı Jose… Diğeri Meksikalı Garibay… Irak’ta savaşan öncü Amerikan birliklerinde görevli idiler. İkisi de henüz Amerikan vatandaşlığına uygun görülmemişti. Savaşta vurulup öldüler. Öldükten sonra ABD vatandaşlığına geçirildiler.” Sanırım bu haber her şeyi açıklıyordur.”(Ercan,2003)

Hiç kuşkusuz bu dinamik varoluş beraberinde bu sektörde yoğun bir değer açığa çıkarttığı ölçüde, üretken sermaye ile para sermaye arasında önemli ilişkiler kuruluyor. Hükümet edenlerle savaş endüstrisi arasındaki ilişkinin bir başka ayağı her geçen gün gücünü arttıran finans kesimi oluyor. Lockheed’in hisselerinin % 75’i finans ve finans bağlantılı şirketlere ait olduğunu, Boeing’in hisselerinin % 60’ının finans ve finans bağlantılı şirketlere ait olduğunu işaret etmek bu bağlantının sayılara dökülen kanıtları olsa gerek (Perle,1988,315). Ama bu ilişkiyi en açık bir şekilde son ABD’nın Irak’a saldırısında gözlemledik, belki de en acınası görüntüydü. ABD Irak’a bombaları yağdırdığı zaman New York Borsası son yirmi yılın en büyük tırmanınışını yaptı. Irak savaşında “Bomba, kan ve paranın ve Bush’un, bir de Savunma Bakan’ı Rumsfeld’in varlığında askeri-sinai-finansal kompleks kendini daha bir ele veriyordu.
Yapısal bir süreç olarak genel olarak kapitalizm krizde iken, kriz ortamında askeri araç-gereç üretiminde uzmanlaşmış ve devasa boyutlara varan firmalar beraberinde günlük yaşam üzerinde artan güçleriyle orantılı bir diz etkide bulunuyorlar. Hiç kuşkusuz etkilerini arttıracak en önemli alan siyasal karar alıcılara ulaşmak olacak. Silah sanayinin yoğunlaştığı bir ülke olarak ABD için de bu yönde gelişmelerin olması kaçınılmaz. Sermaye birikimi güç demek, güç aynı zamanda sosyal ilişkilerde daha fazla belirleyici olmak anlamına geliyor. Güç istencinin en açık dile gelişi 1997 yılında gerçekleştirilen Yeni Amerikan Yüz Yılı(PNAC) projesi oluyor. Proje seçimlerde Clinton’a karşılık Bush’u desteklemek üzere geliştiriliyor. Projenin temel yönelimi ABD’nin tüm dünyada hegemonyasının oluşturması yönünde. Proje savaş malzemesi üreticilerin en çok sevdiği bir retorik üzerine, düşman retoriği üzerine kurulu. Düşman Irak, K.Kore, Suriye ve yakın zamanda baş edilemeyecek bir güç olacağına ilişkin öndeyilerde bulunan Çin. Yani tehdit(=düşman) retoriği. ABD Savunma Bakanı Rumsfeld’in başını çektiği Yeni Amerikan Yüzyılı seminer raporu Amerika’nın Savunmasının Yeniden İnşası: Yeni bir yüzyıl için strateji, güçler ve kaynaklar, bütün Amerikan hedeflerinin ayrıntılı bir tasarısıydı. İki yıl önce, silah harcamalarının 48 milyar dolar artırılmasını önerdiler, böylece Washington “çoklu ve eşzamanlı büyük savaşlarda savaşabilir ve onları kazanabilir”di. ABD’nin “sığınak basan” nükleer silahlar geliştirmesini ve “‘yıldız savaşlarını” ulusal bir öncelik yapması gerektiğini söylediler.Peki proje ekipi kimlerden oluşuyor: artık her birinin adı hiç de yabancı gelmeyen isimler D.Cheney, D.Rumsfeld, P.Wolfowitz, J.Bush, R.Perle vs.(Wildcat,2003) Bir yandan bu proje hızla medya kanalı ile devreye sokulurken, diğer yandan yukarıda adlarını verdiğimiz askeri üretimde faaliyette bulunan firmalar nüfuz satın almak üzere bağışlar üzerine bağışlar yapıyorlar(bak Tablo:8).
23 Eylül 1999 tarihinde W.Bush askeri-sinai kompleksi öne çıkaracak güçlendirecek bir konuşma yapıyor. Konuşmasında bütünlüklü savunma stratejisini üç temel ilkeden oluşturuyor:

1: ABD Başkanı ile Amerikan askeri arasındaki güveni oluşturmak,

2:Amerikan halkını teror ve missilemelerden korumak,

3:gelecek yüzyılın askeri gücü olmak için bu gücü yaratmak(Rosari-malanzo, 2002).

Askeri-sinai-finansal kompleksin ahtapot vari her tarafa yayılıp etki alanı içine alması bir başka ilişkinin varlığına daha yol açıyor. Bu ise dünya genelinde öncelikle güvensizlik ve tehdit duygusu yaratırken, diğer yandan bu ortamın sağladığı olanaklarla dünya ticaretinde silah ticaretinin yoğunlaşarak artmasının sağlanmasıdır.


Türkiye’nin Askeri-sınai kompleksindeki Yeri: Kısa Bir Bakış


Caat’ın (Silah Ticaretine Karşı Kampanya) gerçekleştirdiği son bir çalışma İngiltere’de silah üretici firmaların politik yapılar üzerinde etkili bulunarak nasıl ihracat miktarlarını arttırdıklarını verilerle açıklamışlardır. Örnek olay da BAE Hawk füzelerinin Hindistan’a satılmasında hükümet düzeyinde nasıl bir lobi faaliyeti olduğunu ve bunun nasıl farklı biçimlerde gerçekleştirildiğinin detaylı açıklanmasıdır(CAAT, 2003). Bu örnek olay bize askeri-endüstriyel-finansal kompleksin uzanan ellerini gösteriyor. Dünya’da en fazla ölüm metası üreten ABD, aynı zamanda en fazla ölüm metası (silah) ihracat etmekte. Bir meta olarak silah üretimi beraberinde kendisi için pazar koşullarını da araması sistem açısından oldukça doğal bir sonuç. Silah alımında kimleri görüyoruz. Tablo-9 bu konuda bizlere biraz bilgi veriyor. Görüleceği gibi Türkiye’ silah alımı konusunda oldukça önemli bir sırada yer alıyor. Özellikle son yıllarda ekonomik makro performans açısından oldukça olumsuz bir süreçte olan Türkiye’nin silah alımında dünyada üçüncü sırada olmasının Türkiye için anlamı GSMH içinde savunma sanayine ayrılan kaynakların önemli bir müktar da olması ve hacimli bir yer tutmasıdır. Gerçekten de yapılan bir çalışmada NATO ülkelerinin GSMH içinde askeri harcamaların düşmesine karşılık,Türkiye’de GSMH içinde askeri harcamalarının sürekli arttığını görüyoruz. (bak Grafik 4 ve tablo 10 ve tablo 11).

Askeri harcamalar içinde ithalatın önemli bir yer tuttuğunu kabul ettiğimiz de, hangi ülkelerin bu ithalattan pay aldıkları önem kazanıyor. ABD’de güç kazanan sinai-askeri ve finansal kompleksin Türkiye’den epey bir pay aldığını Tablo:9’dan görebiliyoruz. Son zamanlarda Türkiye Avrupa Birliği yada Türkiye ABD tartışmalarında bu paya sahiplenen ABD firmaları sahip oldukları siyasi ve ekonomik gücü nasıl harekete geçirdiklerinin bilinmesi özel bir önem kazanacaktır. Ama yanı zamanda ekonomik bir dizi sıkıntı içinde olan Türkiye’nin de ekonomik anlamda önemli bir kalem oluşturan bu askeri harcamalara ilişkin kararları da bir çok açıdan önem arz etmekte.

Sonuç Yerine
Amerika Başkanı Eisenhower’ın Amerikan halkını uyarmasının üzerinden 40 yıl geçti. Bu 40 yıl içinde asker harcamalarında bir düşüş olmadığı gibi askeri-sınai ve finansal yapılar arasındaki karlılık ittifakı daha bir artmış durumda. Çok daha güçlenen bu yapının kapitalizmin yapısal dinamikleriyle bağlantıları özellikle de gittikçe derinleşen krizle bağlantılarının kurulması gerekiyor. Ama bu bağlantı bize sisteme ilişkin yapısal-nesnel işleyiş ile bu işleyişi harekete geçiren özne(=sınıfsal) konumlarını verdiği ölçüde önem kazanacaktır. Bu yönde bağlantılar kurulduğunda bomba, kan ve para arasındaki ittifakın/ittifakların dünya ölçeğinde etkinleştiğini moda değimi ile küresel bir özellik kazandığını söylenebilir. Teknolojik donanımının gelişimi yıkıcılığını arttıran bir savaş makinası ile karşı karşıyayız. E.Mandel’in işaret ettiği anlamda savaş makinasının yada yıkıcı sektörün sisteme içkin olan yapısal krizlerin üstesinden gelmesi mümkün değil ama bomba, kan ve para arasındaki ittifak güç kazandıkça insanlar ve doğanın kırılganlığı daha bir artıyor.
Son zamanlarda savaş üzerine haklı olarak daha çok romantik-insancıl bir dizi tepkisel düşünceler dile getirilmekte, bu çalışmada ise savaşın kapitalizme içkin yapısal özellikleriyle bağlantısını sadece iki kavram üzerinden kurmaya çalıştık. İşaret edildiği gibi bu çalışma sadece bir-iki kavramı hatırlatma ve bu kavramlarla olgular ve kapitalizmin yapısal özellikleri arasında bazı bağlantıları kurma amacını taşıyordu. Ama bu amacın daha gerçekçi olması için geliştirilmesi gerekiyor.


Brenner,R(2001) The World Economy at the Turn of th emillenium toward boom or crisis?, Review of International Political Economy, cilt 8, sayı 1.
Burrows,G(2003)Silah Ticareti Kılavuzu,(çev:H.Doğan), Metis yayınevi,İstanbul.
CAAT(2003) The Political Influence of Arms Companies, www.caat.org.uk
CAAT(2003a) Turkey and the Arms Trade 1998 - 2002:  www.caat.org.uk/information/publications/
Center for Defense Information(2002) 2001-2002 Military Almanac, www.cdi.org
Cliff,T(1999) “The Permanents Arms Economy”, içinde Trotskyism after Trotsky, Bookmarks, London.
Eisenhower,D (1961) “Eisenhower's Farewell Address to the Nation”, http://mcadams.posc.mu.edu/ike.htm
Ercan,F(2002)“Kapitalizm Ordu ve Savaş Üzerine Anımsatmalar”, (der:A:Çubukçu),Savaşa Karşı Yazılar, Evrensel Yayınevi,İstanbul.
Hartung,W(2003) Military –Industrial Complex Revisited How Weapons Makers Are Shaping U.S Foreign and Military Policies”, Foreign Policy in Focus, 
IISS (2002), www.iiss.org
Giddens,A(1996) The nation-State and Violence, Polity Press, Oxford
Kidron,M(1989) A Permanent Arms Economy, International Socialism Reprints:2, (International Socialism 1:28, 1967 tarihli çalışmanın yeni basımı). 
Marx,K(1991)Capital-III, Penguin Classics, London.
Mandel,E(1999) Late Capitalism, Verso Publ.London.
Moseley,F(2002) “Goldilocks Meets a Bear: How Bad Will the Recesion Be?”, Monthly Review, Nisan.
Reifer,T(2001)Asia-Pacific Security&US-Led  Neoliberal Globalization&Militarization in Historical Perspective, www.focusweb.org/publications/2001, 
Rosario-Malonzo,J.T.(2000) US Military-Industrial Complex, www.aprnet.org/pdfs/journal
SIPRI (2002). Yearbook 2002:Armaments, Disarmament and International Security,  Oxford Üniversity Press, Oxford. 
Virilio,P(1998) Hız ve Politika, (çev:M.Cansever), Metis yayınevi,İstanbul.
Weeks,J(1988)Super Profits and Crises: Modern U.S Capitalism, International Publishers, New York.
Wildcat(2003) War Against Irak, March.

Posted on: July 23, 2006

Küresel kapitalizmi, çok uluslu şirketlerin politikalarını gelişmekte olan ülkeler açısından değerlendirir misiniz?

Fuat Ercan: Küresel kapitalizm ve çok uluslu şirketler olguları genellikle ampirik bir dil/kavramlaştırma üzerinden analiz ediliyor. Bu tarz analizlerde, az gelişmiş ülkelerde küresel kapitalizmin ya da onun aktörü olarak çok uluslu şirketlerin etkileri iki farklı açıklama biçimine dönüşüyor; liberal yönelimli ele alışlar ve ulusalcı kalkınmacı ele alışlar. Liberal yönelimli analizlerde, küresel kapitalizm ya da dünya piyasalarına eklemlenmenin, eklenen ülkeler açısından dünya ölçeğinde var olan kaynak ve olanaklardan yararlanma olanağını sağlayacağı ifade ediliyor. Bu yaklaşımda aslında A. Smith’in uzmanlaşma ve farklılaşmanın iş bölümünü artıracağı, bunun ise taraflar için olumlu sonuçlar yaratacağı vurgusu önem kazanıyor. Bu tarz bir ele alış 1980’lerden itibaren DB, IMF, OECD gibi uluslararası kuruluşların gündemleri ile gelişmiş ya da gelişmekte olan ülkelerin hayata geçirdikleri finansal ve ticarî liberalizasyon politikalarında biçimlenmiştir. Kalkınmacı ulusalcı analizler ise küresel kapitalizmi daha çok orada, dışarıda olup biten ve daha sonra kalkınmakta olan ülkeleri olumsuz yönde etkileyen bir gerçeklik olarak analiz ediyorlar. Bu tarz analizlere göre çok uluslu şirketler yabancı ya da dışarıdan gelen belirlemelerin aktörleri olarak tanımlanırken, IMF, Dünya Bankası ve bunun gibi kurumlar da bu aktörlerin ajanları olarak tanımlanıyor. Kalkınmacı ulusalcı analizler küresel kapitalizmin ulusal egemenliği ortadan kaldırdığını ve bu yüzden de büyüme ve kalkınmayı olumsuz yönde etkilediğini belirtiyorlar. Hiç kuşkusuz bu tarz bir analiz kendi içinde politik pratikleri de taşıyor. Her iki yaklaşım da ampirik ve kısa erimli analizler üzerinden gerçekleştiği için, gerçeğin gerçek doğasını yakalamada eksik/yetersiz kalıyor. Küresel kapitalizm olgusunun açıklanması için, kapitalizmi tanımlayan yapı/özne konumlarının açığa çıkartılması gerekiyor. Soruna bu açıdan yaklaştığımızda özellikle son yirmi-otuz yılda gerçekleşen değişimleri, yani küresel kapitalizmi tanımlarken sadece orada, uzakta olup biten bir olgu değil de artık kapitalizmi tanımlayan temel mekanizmanın (sermaye birikimi) ve bu mekanizmanın işleyişinin, farklı mekânlarda (gelişmiş-az gelişmiş-gelişmemiş) farklı düzeylerde işlediğini belirtmemiz gerekiyor. Küresel kapitalizmi, farklı mekânlarda işlemeye başlayan sisteme özgü mantığın/mantıkların hiyerarşik ve güç ilişkilerini içeren ağ tarzı biçimlenmesi olarak tanımlayabiliriz. Burada çelişkili olan ise özellikle son yirmi-otuz yıldır iyice belirginlik kazanan kalkınma olgusunun genel ortak iyiyi işaret eden özelliği ile sermaye birikimi olgusunun tekil/bireysel olmasıdır. Bu çelişki hem liberal hem de ulusalcı kalkınmacı yaklaşımların yetersizliğinin de temel belirleyenidir.

Dünya Ticaret Örgütünün kalkınma politikalarını değerlendirir misiniz?

Fuat Ercan: DTÖ ile kalkınma arasındaki ilişkiyi yukarıda işaret ettiğim mantığı izleyerek açıklayabiliriz. Liberal analiz hiç kuşkusuz dünya ölçeğinde işleyen ticaret önündeki engellerin ve özellikle ulusal korumacı politikaların kaldırılmasını destekleyecek, talep edecektir. Liberal yaklaşımlar kalkınmaya referansla bir dil kullanmasalar bile, DTÖ’nün kalkınmayı sağlayacağını işaret ederler. Ulusal kalkınmacı yaklaşımlar ise soruna devlet merkezli bir epistemoloji ile yaklaştıkları için, DTÖ’yü siyasal anlamda ulusal egemenliği, ekonomik anlamda ulusal kalkınmayı engelleyen politikaları üreten/dayatan kurum olarak tanımlayacaklardır. DTÖ’nün temel amacı kendi belgelerinde de işaret edildiği üzere “liberalizasyonu ilerlemeci bir şekilde yükseltmek”tir. Determinizmi sadece tek yönlü ve yukarıdan aşağıya tanımlamadığımızda göreceğiz ki kapitalizmin sermaye birikim mantığının eş zamanlı olarak farklı mekânlarda gelişmesi ve daha da önemlisi gelişmesi ve ayakta kalması için ağ tarzı ilişkilere yönelmesi, üretim, para ve ticarî ilişkilerin dünya ölçeğinde saçılmasına neden olmuştur. Bu saçılma ve iç içe geçmiş ağlar biçimde örgütlenme, bireysel sermayeler için ayakta kalma çabalarını kolaylaştıran olanaklar sunmakla birlikte tarihsel, toplumsal, kültürel farklılıklar ve özellikle hukuksal düzeneklerde ortak bir dilin oluşturulamaması gibi önemli engellerle karşılaşıyor. Bu engellerin aşılması, ortak bir dilin oluşturulması gerekiyor. Özellikle de kriz döneminde gerçekleşen bireysel sermaye kayıplarına karşı farklı ölçeklerde siyasî ya da siyasî olmayan önleyici düzenlemelere ihtiyaç duyuluyor. İşte bu ihtiyaçların özellikle de merkezî bir dil üzerinden inşa edilmesi, DTÖ tarzı var oluşları yaratıyor. Merkezî bir oluşum, ama onu destekleyen dünya ölçeğindeki kompleks ilişkiler… Bu gelişme, içe yönelik sermaye birikiminin sınırlı bir mekân (ulusal devlet) üzerinden gerçekleştiği ve yaratılan zenginliğin görece daha olumlu toplumsal sonuçlara yol açtığı bir önceki dönemden önemli bir farklılaşmayı içeriyor. Bu farklılık sermaye birikiminin, bireysel sermaye sahipliğinin dünya ölçeğinde hareket yeteneği ile kalkınmanın belirli ortak mekânsal alandaki gerçekleşmesi arasındaki çelişkiyi yoğunlaştırıyor. DTÖ, bu çelişkinin yoğunlaşarak artmasına yol açan bir dizi politikayı harekete geçiriyor. Bireysel sermaye birikiminin dünya ölçeğinde gelişimi, belirli bir toplumsal ilişkiler seti ve mekânında yaratılan zenginliğin, bu ilişkilere taraf olan ve ilişkilerin gerçekleştiği mekândan muazzam akışkanlık kazanan sermaye birikiminde hareketliliğe neden oluyor. Bu yapısal belirlemenin gerçekçi analizi, artan ölçüde sınıfsal bir özellik kazanan sermaye sahipliği ya da sermaye sahipliği ile bir dizi nedenle bağlantısı olan toplumsal kesimlerle, sermaye dışında kalan toplumsal kesim ya da sınıflar arasındaki çelişkinin artmasına yol açıyor. Çelişki oldukça farklı biçimlerde kendini gösteriyor. Yoksulluk, işsizlik, eğitim, sağlık, ulaşım olanaklarından yararlanamama… Bu anlamda DTÖ’nün tarihsel ve birikimli bir süreç olarak kapitalizmi tanımlayan yapısal özelliklerin belirginleşmesinin sonucu olduğunu, kapitalizme içkin olan eşitsizliklerin yoğunlaşarak artmasına neden olan bir özellik taşıdığını belirtmemiz gerekiyor.

Kapitalizmle modernleşme arasındaki bağ kopmuş mudur?

Fuat Ercan: Kapitalizm hâlâ modernleşme vaadini taşıyor mu? Bugün yaşananları modernizmin/kapitalizmin sonuçları olarak yorumlayabiliriz. Ama kapitalizm özellikle kendini önceleyen yapısal toplumsal ilişkileri dönüştürmek üzere harekete geçtiği ilk dönemlerinde, yaratılan özne yerine; yaratan, dönüştüren özneleri koymuştur. Geleneğin modernleşmesi ya da modernleşmenin ilk aşaması olarak tanımlayacağımız bu dönem, zamanla dönüşmüştür. Faustvari bir dünyadan Kafkaesk bir dünyaya dönüşüm olarak da tanımlayacağımız bu dönüşüm, değdiği her şeyi sermaye ilişkileri içinde meta formuna dönüştüren bir varoluşa yol açmıştır. Meta formuna dönüşüm muazzam boyutlara ulaştığında ise artık yaratıcı özne/ler, sistemin basit belirleyenleri hâline gelmişlerdir. Kapitalizm plastik bir hapishaneye dönüşmüştür. Birikim, sürekli birikim mantığı sürekli hareket, temposu hızlanan bir hareket üretiyor. Sonuçta içinde yer aldığımız plastik hapishane bizleri daha bir içine alıyor. Plastik hapishane ya da küresel kapitalizm aslında muazzam bir makine. Kara delik gibi her şeyi daha bir içine alıyor ve kendi uzantısı hâline getiriyor. Öyle ki kimlik politikaları olarak işaret edilen farklılıklar, makinenin daha bir güçlenmesine neden oluyor. Gelenekselliğin modernleşmesine ilişkin erken dönem modernleşme mantığından hareket edecek olursak, dönüştüren ve bu süreç içinde güçlü özneler yaratan modernleşmenin bugünki kapitalizmle bağlantısı kopmuştur. Kapitalizm ne yazık ki bu anlamda en küçük bir potansiyeli içinde taşımıyor. Ama diğer taraftan bu olanaksızlığın bizzat kendisi yeni yaratıcı özne konumlarını açığa çıkaracak enerjiyi de yaratıyor. Yukarıda anlattığımız nedenlerden dolayı, bu yeni modernleşme ya da özne olma hâlleri/politikaları sisteme ilişkin tüm işleyişin mantığına karşı, (antisistemik) bir dil geliştirmek durumundadır. Fakat bu antisistemik dil, bu dili geliştiren öznenin kendi nesnel gerçekliği ile ilişkili olmalı, o nesnel gerçeklikten hareketle geliştirilmelidir. İşçi isen sömürüye karşı, kadınsan erkek egemen varoluşa karşı, işçi kadınsan sömürü ve erkek egemenliğine karşı, çevreciysen çevrenin talep edilmesine karşı, çevreci, kadın ve işçi isen o zaman tüm bu nesnelliklere karşı çıkışı içeren dil… Birinin diğerini içselleştirmediği, ama her birinin antisistemik bir dil içinde buluştuğu bir radikal modernleşmeci dile/politikaya ihtiyaç duymaktayız.

Politik kadrolarla sermaye sahipleri arasındaki ilişkiyi değerlendirir misiniz?

Fuat Ercan: Yukarıda işaret ettiğim gelişmeler, geç kapitalistleşen ülkelerdeki siyasî işleyişi önemli ölçüde değiştirmiştir. Özellikle ülke içinde belirli birikime ulaşan sermaye grupları, kendi varoluşlarını devam ettirmek için sermaye donanımlarını ama özellikle de üretim yapılarını farklılaştırıp bir üst aşamaya çıkarmaları gerekiyordu. Bu zorunluluk özellikle “yetersiz sermaye birikimi” ama özellikle de “döviz biçiminde sermaye ihtiyacı” biçiminde kendini açığa çıkardığı için, bireysel sermayelerin dünya ölçeğinde işleyen mekanizmaya katılmalarını gerektiriyordu. İşte bu gereklilik politik kadrolarla, sermaye sahipleri arasındaki ilişkinin önemli ölçüde farklılaşmasına neden olmuştur. Farklılaşmanın ilk kaynağı, daha önceki birikime ilişkin düzeneklerin hızla ortadan kaldırılmasıdır. Bu Birinci Kuşak Yapısal Reformlar olarak tanımlanan ve özde düzenlemelerin ortadan kaldırıldığı bir geçiş dönemiydi. Verili düzenlemelerin ortadan kaldırıldığı bu dönemde, bireysel sermayeler politik kadrolarla oldukça çeşitlenen ittifak ve ilişkilerle var olan boşlukları değerlendirmeye gittiler. Özellikle dış dünyanın baskı ve etkileriyle daha bir açık biçimde yüzleşen bireysel sermayelerin kendilerini güvence altına almalarının temel ölçütü, sahip oldukları sermaye donanımını artırmaktı. Bu yöndeki eğilimler bu ara dönemde üretim üzerinden değer yaratma yerine, daha önce yaratılan servet ve sermayelerin bölüşüm politikaları ile ama politik kadroların sağladığı destekle yoğunlaşarak artan yeniden bölüşüm politikaları ile gerçekleştirilmiştir. Yasal ve yasal olmayan mekanizmalarla kaynakların merkezîleşmesine yol açan tüm bu uygulamaların neden tarihin belirli bir döneminde ve hemen hemen tüm geç kapitalistleşen ülkelerde açığa çıktığının sorgulanması gerekir. Bu tarz bir sorgulama, sorunun yapısal/konjonktürel nedenlerini açığa çıkartacaktır. İyi-kötü politikacı, namuslu-namuslu olmayan sermaye sahipliği ayrımları üzerinden yürütülen yüzeysel ayrım, bu anlamda bir şeyleri açıklamaktan öte, bilinçli ya da genellikle bilinçli olmayan bir gizleme/kapatma işlevi görüyor. Farklılaşmanın ikinci kaynağı, küresel kapitalizmle bütünleşmenin ilerleyen aşamasında belirginlik kazanacaktır. Bu aşamada II. Kuşak Yapısal Reformlar olarak tanımlanacak bir dizi düzenleme ile yeni kurumlar yaratılacaktır. Özellikle dünya ölçeğinde işleyen sürece uygun bir dil, bir işleyişi içeren ve hâlen devam eden yasal kurumsal düzenlemeler gerçekleştiriliyor. Siyaset-ekonomi ayrımı üzerinden biçimlenen ve ekonominin siyasete üstünlüğü üzerinden oluşturulan bu dil, aynı zamanda öncelikle kitlelerin siyasete katılma tarzlarını kısıtlayacak gelişmelerin de önünü açmıştır. Kitleler biçimsel de olsa, artık kendilerinin seçtikleri ve meclise yolladıkları temsilcileri tarafından temsil edilmemeye başlanmıştır. Çünkü yaşamın oldukça önemli alanları “üst kurulların” belirlemelerine bırakılmıştır. Politikacıların önemli ölçüde karalandığı ve bunun yerine “teknokratik” yapıların oluşturulduğu bir dönemle karşı karşıyayız. Özellikle sermayenin istek ve talepleri doğrultusunda biçimlenen bu gelişmeler, siyaseti ve dolayısıyla siyasetle uğraşanları tamamen sermayenin lehinde bir dil/ideoloji içine çekmiştir. Siyaset ve politik etkinlik, poperian bir lehimci mühendisliğe indirgenmiştir. Sistemin açmazları ve tıkanıklarını çözme dışında yaratıcı ve çoğul varoluşa izin vermeyen bir politik varoluş…

Türkiye’de son dönemde yaşanan ekonomik krizlerin politik ve ideolojik uzantıları nelerdir?

Fuat Ercan: Türkiye’de özellikle kriz sonrası gelişen ortamı özellikle politik sonuçları açısından değerlendirmek için yukarıda işaret ettiğim çerçeveden hareket ederek analiz etmemiz gerekiyor. Ama bu oldukça yoğun bir çabayı gerektiriyor. Politik uzantılar derken, nesnel toplumsal çıkarların karar alma süreçleri üzerinde etkili olma, ideolojiyi ise bu tekil-nesnel çıkar grubunun kendi çıkarını “ortak”, “herkes için iyi” olarak sunması olarak tanımladığımızda, günümüzde politik düzeyde belirleyici olan farklılıkların kökeni olan nesnel konum/çıkar farklılıklarına bakmamız gerekiyor. Bu anlamda oldukça çoğul bir dünya ile karşı karşıyayız. Ama en azından bana kalırsa özellikle kriz sonrası temel belirleyici olan politik dilin üretim, ihracat, verimlilik, kalite kavramları üzerinden gerçekleştiğini görüyoruz. Oldukça olumlu çağrışımları olan bu kavramların ya da kavramlardan hareketle gerçekleştirilen uygulamaların, aslında dünya kapitalizmi ile bütünleşme sürecinde olan farklı donanımdaki sermaye gruplarının ortak talebi olduğunu söyleyebiliriz. Ama bu ortak talep, talebe taraftar olan sermaye gruplarının donanım farklılıkları, ölçek farklılıkları ve faaliyet tarzlarına göre oldukça farklı biçimler alıyor. Bu nesnel farklılıklar ise farklı kültürel ideolojik biçimlerde açığa çıkıyor. Ama yine indirgemeci olmadan, bu farklılıkları dünya pazarına tamamen açılma yönelimi içinde olan ve bu yüzden küresel talep ve düzenlemeleri ısrarla talep eden bir politik varoluşla, bu politik varoluşu dile getiren ideolojik açılım gibi iki temel eğilimle karşı karşıyayız. Bu politik dil bir yandan AB’ye hızla eklemlenme, (farklı ifadelere karşılık) IMF’nin bazı taleplerini yerine getirme gibi dünya kapitalizmiyle bütünleşme yönelimci bir eğilimi içeriyor. Bu eğilim erken 1980’lerde olduğu gibi devleti tamamen güçsüz kılan bir söylem yerine, küresel kapitalizmle gerekli ilişkileri, düzenekleri, kurumları oluşturacak etkin devlet tanımından hareket ediyor. (Bu politik dili TÜSİAD ve AKP içinde ekonomiden sorunlu Devlet Bakanı Ali Babacan’ın temsil ettiğini söyleyebiliriz.) Diğer yandan yine piyasa yönelimli olan ama henüz bir aktör olarak dünya ölçeğinde işleyen sürece eklemlenecek donanımı olmayan kesimlerle karşılaşıyoruz. Bu kesimler içinde üretim, verimlilik gibi kavramlar önem kazanıyor, ama uluslararası piyasanın ezici varoluşu karşısında, ayakta kalma ve gelişme için belirli bir zaman isteği ve devletten bazı destekleyici ve koruyucu taleplerde bulunuyorlar. Bu grup oldukça heterojen bir yapıya sahip. Anadolu’da Anadolu piyasası için üretim yapan kesimlerin bir kısmı daha çok Saadet Partisi dolayında dünya piyasalarına ve AB’ye karşı, ulusalcı İslâmcı bir politik söyleme dönüşüyor. Diğer yandan AKP içinde Sanayi ve Ticaret Bakanı Ali Coşkun’un temsil ettiği ve TOBB’nin bir kesimi ile biçimlenen henüz ulusal düzeyde hareket eden sermayeleri tamamen koruma denmese bile kollama üzerinden bir başka eğilim var. Diğer yandan para ya da banka sermayesi ile üretken ya da ticarî sermaye ve bunların her birinin uluslararasılaşmış ya da henüz yerel düzeyde etkinlik sürdürenler arasında dil-politika farklılıkları var. Örnek olarak Ankara Ticaret Odası’nın Sinan Aygün dolayında “ithalat yönelimli büyümeye” karşı geliştirdiği dil, bu çıkar ilişkilerinin önemini açığa çıkarır nitelikte. Küresel kapitalizme eklemlenme, aynı zamanda yok olma tehlikesini de içermesi, bireysel-sermaye donanımı ve farklı işlevlerine göre sermayelerin çeşitlenen politikalar oluşturmasına neden oluyor. Politik ve ideolojik ifade bu çeşitlilik içinde biçimleniyor. Bu kesimler yapısal belirlemelere tâbiler ama görece bir hareket yeteneğine de sahipler. Nesnel koşullarının her geçen gün sürdürülemez konumda olan sermaye dışı kesimlerin kendilerini ifade edecek politik olanaklardan yoksunlar, ama bu kesimleri ifade etmeye çalışan oldukça farklı ideolojilerin olduğunu söyleyebiliriz. İslâmist antikapitalist çizgiden, milliyetçi ulusalcı ya da kalkınmacı ulusalcı gibi oldukça geniş bir yelpaze oluşmuş durumda. Bu dinamiklerden hareket ettiğimizde önümüzdeki dönemde sosyal polarizasyonun artışına bağlı olarak farklı politik temsiliyet biçimlerinin açığa çıkacağını tahmin etmek zor olmasa gerekir. Türkiye’nin kalkınma ve gelişme sürecinde STK’lar nasıl bir rol üstlenebilir? STK’larının günümüzde ve yakın gelecekte artan ölçüde önem kazanacaklarını belirtmemiz gerekiyor. Ama bu, STK’ların önemindeki artışının kalkınma yönünde olacağı anlamına gelmez. STK’ların kalkınma konusunda ne gibi işlevler üstleneceği sorusuna sağlıklı cevap vermek için, yukarıda yaptığımız açıklamalarla bağlantılı iki değişimi ve bu iki değişimin STK ile olan ilgilerini sağlıklı bir şekilde analiz etmemiz gerekiyor. İlk olarak kalkınma ile sermaye birikimi arasında gerçekleşen ve yoğunluğu artan farklılaşmaya bakmamız gerekiyor. STK’ların önem kazanmasının temel kaynaklarından biri bu farklılaşmadır. STK’lar sınırlı ulusal mekânda gerçekleşen ve sonuçları itibarıyla kalkınma kavramına atfedilecek, eşitsiz de olsa ortak iyileşmelere yol açan sürecin sona ermesinde açığa çıkan gerilimlerden besleniyor, güç kazanıyor. Bu anlamda söylendiği gibi STK’lar (XV. STK Sempozyumu Çağrı Bildirgesi’nde) “klasik liberalizmin eksikliklerinden” doğmuyor. Bu, kapitalizmin ulaştığı yeni aşamayla ilgili bir durum. Bireysel sermayelerin birikim/ayakta kalma süreçleri daha önce var olan ve toplumsal olarak yerine getirilen işlevleri özellikle kamusal alana yönelik işlevleri tahrip ettikçe, bu işlevlerin en azından toplumsal olanın yeniden üretimi için gerekli ve hatta zorunlu olanları STK tarafından üstlenilmekte. Üstlenilen işlevler oldukça farklı başlıklar altında toplanabilir ama bu işlevlerden biri kalkınma değildir. Örnek olarak eğitimin toplumsal yeniden üretim için zorunlu olduğu yönündeki kabul ile kamusal bir şekilde gerçekleştiği bir dönemden, eğitimin yarı kamusal ya da özel olduğu yönündeki ideoloji veya uygulamaların harekete geçmesi ile, toplumsalın yeniden üretimi en azından M. Friedman’ın işaret ettiği ilk ve orta eğitimin gerekliliği bile ortadan kalktığında, STK devreye girerek bu eksikliği tekil, lokal, süreklilik arz etmeyen pragmatik müdahalelerle düzenlemeye çalışıyor. Bu müdahaleler eğitim gibi kalkınma açısından özel öneme ait bir alandaki yıkım sürecini görünmez kılmakta. Özellikle Dünya Bankası çevresinde işaret edilen Küçük Hibeler Programı, STK’ların üstleneceği işlevi anlamlı bir şekilde ifade etmekte: “Küçük hibe programı savunmasız ve uç grupların toplumsal katılımını destekleyen aktiviteler için fonlar sağlayarak kalkınmayı daha kapsamlı ve eşit hâle getirmeyi amaçlar.” STK’lar ortak toplumsal sonuçları ifade eden kalkınma sorunsalı yerine, bireysel birikimlerin egemen olduğu bir yapıda açığa çıkan çelişkileri, acıları azaltmaya yönelik bir işlev görüyor. Dahası bu işlevin kendisi bir sektör olarak, yeni bir istihdam ortamı olarak hayat buluyor, kendi varoluşunun ideolojisini geliştiriyor. STK’lar diğer yandan siyasal karar alma süreçlerinin aşırı merkezîleştiği, teknokratikleştiği koşullarda, yani vatandaşa ama özellikle sermaye dışı kesimlerin nesnel/sınıfsal taleplerini ifade etme olanaklarını ortadan kaldırıldığı bu zaman diliminde, STK’lar vatandaşlara “tam zamanlı vatandaşlık” olanakları sunmakta. Bu olanak her geçen gün, sistemin temel mantığı olan piyasanın egemenliğini piyasa dışında kalan kesimleri de içine çekecek işlevler görüyor. Küresel kapitalizmin plastik hapishane tarzı varoluşun yapısal bir tarz olarak dışarıda kalanları da içeri çekmesi, küçük hücreleri de sistemin mantığına göre kodlamasını STK’lar kanalıyla gerçekleştirmekte. Sermaye birikim mantığının yapısal işleyişini eleştirel bir gözden geçirme gerçekleşmediği ölçüde, STK’ların her türlü iyi niyetli (ya da bir sektör olarak) varlığı, sistemin temel işleyişinin -Durkheimcı anlamda- derinlik kazanmasına yol açacaktır.

(Sivil Toplum Düşünce & Araştırma Dergisi)

Posted on: July 23, 2006


I- Giriş

Son zamanlarda toplumsal ilişkilerin değişim hızı, değişimi anlama çabalarının önüne geçtiği ölçüde, değişimlerden farklı ölçülerde etkilenen kesim ve grupların değişim karşısında kendi konumlarını tanımlamaları daha da zorlaşıyor. Eğitim sisteminde birkaç yıl önce dile getirdiğimiz kaygılar, günümüzde pratik süreçler olarak karşımıza çıkıyor. Eğitim gibi toplumsal açıdan oldukça önemli olan bir alanda, olup bitenleri anlamak ve değişimin eşitsiz ve adaletsiz sonuçlarına karşı önlemler almak, sadece eğitim sistemi içinde yer alan kesimlerin değil bir bütün olarak eğitimden etkilenen toplumun tümü açısından özel önem taşıyor. Son dönem eğitimde yaşanan değişim eğilimlerini anlamak ve açıklayabilmek için karşılaştığımız olguları üç farklı düzlemde ele almanın yararlı olacağını düşünüyorum.

Bu düzeyler;

-İlk olarak eğitimi toplumsal bir olgu olarak ele alıp, bu olguyu tanımlayan değişkenlerin bütünsel bir çerçeve içinde analiz edilmesi gerekiyor. Böyle bir bütünsel çerçevenin eksikliği gerek neo-liberaller, gerekse değişime muhalif olanların sorunu sadece ekonomik düzeyde analiz etmelerine neden olmuş ve sonuçta sorun özelleştirme yanlısı ve karşıtı olma gibi dar bir çerçeve içinde ele alınmıştır. Oysa eğitim olgusu, bir bütün olarak içinde yaşanan toplumsal gerçekliği yansıtır. Burada sadece ekonomik düzey değil, sosyalizasyon süreçleri, ideolojik yapılanmalar, güç ilişkileri ve dolayısıyla devlet-birey, birey-toplum gibi oldukça karışık bir dizi ilişkinin dikkate alınması gerekiyor. Soruna böyle yaklaşınca, son yıllarda eğitim sisteminde gözlemlediğimiz değişim eğilimlerinin sadece sermayenin karlılık amacıyla yaptığı müdahalelerin ürünü olmadığını belirtmemiz gerekiyor. Kapitalizmin günümüzde ulaştığı aşamaya bağlı olarak, varoluş koşullarını bütünsel olarak yeniden üretimini sağlarken, doğal olarak bu bütünsel değişimin bir parçası olan eğitimde de yeni bir dizi uygulama yaşama geçiriliyor y ada geçirilmeye çalışılıyor.

-İkinci olarak eğitimde gerçekleşen değişim eğilimlerinin genellik düzeyinde, dünya ölçeğinde gerçekleşen bir sürecin ürünü olduğunu, yöntemsel açıdan ise, dünya düzeyinde gerçekleş eğilimlerinin yapısal bir sürecin yani kapitalizme özgü dinamiklerin günümüzde ulaştığı aşamanın sonuçları olduğunu belirtmemiz gerekiyor.Böyle bir yaklaşım, pratik süreçte karşılaştığımız farklılıkların sadece bize özgü dinamikler olmadığını göstermesi açısından önemli. Bizim eğitimde karşılaştığımız yeni bir dizi neo-liberal eğitim politikalarının, daha önce bir dizi ülkede yaşama geçirildiği dahası bu uygulamaların sonuçlarının açığa çıktığını göreceğiz. Eğitimde yaşanan süreçlere ilişkin elde edeceğimiz deneyimler ve bu deneyimler karşısında eğitim hakkının ortadan kaldırılması karşısında toplumsal kesimlerin gösterdiği ya da gösteremediği dirençler, bizim için bir dizi alternatif çerçevenin geliştirmesine olanak sağlayacaktır.
Diğer yandan bu deneyimler bize farklı ülkelerde gerçekleştirilen eğitime ilişkin uygulamaların oldukça benzer özellikler taşıdığını gösterecektir. Yani uygulamaları yada uygulama öncesi ideolojik alt yapıyı oluşturtaran düşünsel temellerin kaynaklarının az sayıda uluslarüstü bir dizi kurum tarafından gerçekleştiğini görmüş olacağız. Bu ise bizi, neo-liberal yönelimli eğitim politikalarının uluslarüstü mimarları olan Dünya Bankası ve OECD’nin eğitim uzmanlarına hazırlattığı raporları gündemimize almamıza yol açacaktır. Ulusötesi kurumların mimarları tarafından hazırlanan eğitimin yeniden yapılanmasına ilişkin raporlar, güç ilişkilerine bağlı olarak aynı zamanda yaşama geçirildiği için bu raporlar ya da yayınları izlemek bizim için gelecek hakkında bilgiye sahip olma ile eş anlama gelecektir.

-Yukarıda vermeye çalıştığım genel çerçeveyi zenginleştirecek üçüncü boyut ise, dünya ölçeğinde kapitalizme özgü değişim eğilimlerinin Türkiye gerçeğinde, Türkiyenin tarihsel/toplumsal özelliklerine göre şekil aldığı gerçeğini dikkate aldığımızda gerçekletecek. Özellikle geç ulus-devlet olma süreci ile geç-modernleşmenin ve dahası azgelişmiş bir toplumsal formasyonun tanımladığı çoğul dinamikler, toplumsal ilişkilerde devletin oldukça güçlü bir aktör olarak toplumsal ilişkiler üzerinde belirleyiciliğine yol açarken, eğitim sistemi ise devletin dönüşüm sürecindeki işlevini yerine getirmede manevra kabiliyetini artıracak bir alan olarak önem kazanmıştır. Modernleşme ve kapitalistleşme sürecini hızlandırma açısından eğitime düşen işlevler ise, toplumsal özelliklerin gelişim sürecinde aldığı biçimlere bağlı olarak farklılıklar göstermiştir. Özellikle modern-öncesi ilişkilerin üstesinden gelinmesi ve kapitalist ilişkilerin alt-yapısını oluşturmada devlet bir yandan ilerlemeci bir dizi politika izlerken, diğer yandan aynı devlet gerektiğinde geç uluslaşmaya bağlı olarak geleneksel ve geri olan bir dizi özelliği politika belirlemede gündemine almıştır. Türkiye açıısndan oldukça önemli olduğunu düşündüğüm bu karakterler içinde devletin sürekli müdahaleci eğilimler içinde olması, gerektiğinde bu müdahale eğilimlerini dinsel-şöven-seksist bir dizi olumsuzluk dolayında gerçekleşmesine nedeen olduğu ölçüde, bu eğilimler eğitim sistemine taşınmıştır. Son yıllarda ülkemizde gerçekleşen değişim eğilimlerine baktığımızda tarihsel olarak devletin eğitim üzerinde sürekli belirleyiciliğinden, sermayenin belirleyiciliğine geçiş bile yine devlet ve devletin sahip olduğu olanaklar dolayında gerçekleştiğini görüyoruz. Böylece genellik ve soyut yapısal düzeyde kapitalizme ve modernizme ait özelliklerin, içinde geçerlilik kazandığı toplumsal pratiklerin göz önüne alınması ile eğitime ilişkin yaşanan değişim eğilimlerini çok değişkenli çok boyutlu analizini yapmış olacağız. Burada vurgulanmaası gereken bir diğer değişken ise, sıralanan bu üç düzeyin birbirleriyle yoğun ilişkisi olduğu ve çok farklı etkileşim biçimlerine yol açtığıdır. Tüm bu dinamik süreç göz önüne alındığında, eğitim sisteminde karşılaştığımız olgusal düzeydeki dinamiklerin bütünsel dinamik/ analizini daha yetkin yapabileceğimize ve böylece tanımladığımız alana ilişkin alternatif çerçevelerin geliştirilmesini daha bir kolaylaşacağını düşünüyorum. Tüm bu vurgulardan sonra yukarıda sıraladığımız boyutları biraz daha detaylandırmamız anlamlı olacak.

II-Neo-Liberal Eğitim Politikaları ve Eğitimin İçeriğinin Değişmesi

Eğitimin temel işlevi toplumsal yeniden üretim sürecinde bireyin sosyalizasyonun gerçekleştirmesidir. Bu işlev, özellikle kapitalist toplumsal ilişkiler ve yaşam tarzı olarak modernizmin varlığı ile özel bir önem kazanmış, eğitim kurumsallaştığı ölçüde okullar vatandaşlık ve dolayısıyla yeni kapitalist topluma özgü bireyin üretildiği alanlara dönüşmüştür. Kapitalizmin ve dolayısıyla modernliğin disiplin ve denetleme mekanizmasının açığa çıktığı önemli alanlar olan aile, fabrikanın yanısıra okullar özel anlam taşırken, devlet vatandaş dolayısyla kapitalizme özgü birey üreten eğitim sistemini detaylı bir şekilde genel çerçevesini hazırlamıştır. Eğitim uzmanı A.Grenn’in kapsamlı çalışmasında pratik süreçlere atfen gösterdiği gibi,”ulus-devletin gelişimi ile ulusal eğitimin gelişimi birbirine paralel işleyen bir süreeci tanımlar.” Kapitalizmin gelişiminin erken aşamalarında, eğitimin temel işlevi görece homojen bir vatandaşlık bilincini geliştirmek ve bu kanalla kapitalist ilişkilerin üzerinde yükseleceği alt-yapıyı hazırlamak olmuştur. Burada tanımlanan biçimiyle eğitim tam da M.Friedman’ın vurguladığı anlamda yurttaşlık eğitimidir. Fakat bu eğitim anlayışı, kapitalizmin toplumsal bir ilişkiler sistemi olarak gelişmesine bağlı olarak değişim geçirmiştir. Yurttaşlık eğitimi, giderek yaygınlaşırken, aynı zamanda muazzam üretim ve tüketim makinesine dönüşen toplum için, bilimsel ve teknik bilgiye duyulan ihtiyaç artmıştır. Eğitim sitemi böylece vatandaşlık eğitiminin yanısıra bilimsel ve teknik bilgi donanımı için gerekli vasıflı emek üretecek bir işlevi üstlenmiştir. Kısaca özetleyecek olursak, eğitim toplumsal ilişkilerin baştan aşağı değiştiği dönemde, yeni toplumsal ilişkilere uygun bireylerin yetiştirilmesine yararken, zamanla bu eğitim anlayışı sermayenin birikim koşulları için alt-yapıyı oluşturacak bir işlev değişimine uğramıştır. Tarıma dayalı toplumsal ilişkilerden kurtuluşta, özgürleşme işlevini üstlenen eğitim, kısa sürede kapitalizmin yeniden üretim işlevini üstlendiği ölçüde kapitalizmi tanımlayan öze ilişkin dinamiklerin egemenliği altına girmiştir. Eğitim böylece kapitalist ilişkilerle birlikte bireyin bilgi-donanım ve yeteneklerinin gelişmesi yerine, malların en çoklaştırılması ve tüketilmesini hedefleyen bir değişim geçirmiştir. Eğitim böylece insanları refah, zenginlik ve kazanç yönelimine uygun gücü olmasına uygun olarak ve daha çok devletin belirleyiciliğinde eğitirken, 1970’lerle birlikte eğitimin içeriği yeniden değişmeye başladı. Toplumsal olan alanların baştan aşağı yeniden tanımlandığı bu dönemiin edoloji ya da pratik uygulanmasını neo-liberalizm olarak tanımlıyoruz. Neo-liberalizmi tanımlayan temel argüman, piyasalar iyidir, piyasa sürecine yapılan her müdahale ise kötüdür. Ekonomik olarak bunun anlamı, piyasa ve fiyat sisteminin verili kaynakların dağılımını en iyi düzeyde sağlayacağı, ve bunu sağlarken de piyasada üretici ve tüketici kimlikleriyle varolan insanların yarar ve kârlarını maksimum kılacağı yönündeki vurgudur. Neo-Liberal düşüncelerin peygamberi olan M.Friedman, devletin eğitime müdahalesinin eğitimin etkinliğini azalttığını belirtir. Devletin eğitime yaptığı müdahalelerin;

-eğitim standartlarını düşürdüğünü,

-sınıfların atmosferinin öğrenmeyi motife etmediğini,

-gözlemlenebilir bir kârlılığı olmadan maliyetleri arttırdığını belirtmiştir.

M.Friedman Dr.Max Gammon’un teorisinden hareketle “bürokratik sistemlerde harcamaların artmasının üretimde düşüşlere neden olduğu” yönündeki analizini eğitim için kullanmıştır. Üretimde harcamaların artması bir yandan kaynakları kara delik gibi emerken, diğer yandan eğitim hizmetinin üretim düzeyini düşürdüğünü belirtmekte. Sonuç bu yazar/lara göre oldukça basit, eğer eğitim birey için daha sonra kazanılacak ek kazanç anlamına geliyorsa, bu kazancın maliyetini karşılaması gerekiyor. Bunun dışında uygulanan genel yöntem, yani “öğretimin karşılıksız devlet burslarıyla genel bütçe gelirlerinden finanse edilme biçimi” Friedmana göre “açıkça uygunsuz” bir uygulamadır.

Neo-liberalizmi liberalizmden farklı kılan temel yönü, sermaye birikiminin ulaştığı aşamaya bağlı olarak artık piyasa ilişkileri, toplumsal ilişkileri tanımlayacak ölçüde bir egemenlik biçimine dönüşmüştür. Neo-liberalizmi tanımlayan bu temel eğilim, eğitimin içerik olarak dönüşümünün de çerçevesini belirlemiştir. Eğitim için belirlenen genel çerçeve; kamunun egemenliğindeki eğitimin kaynakların rasyonel olmayan kullanımına neden olduğu, dahası tüketicilerin tercihlerine yeteri kadar cevap veremediği yönünde olmuştur. Bu argümanı tanımlayan bir diğer değişken ise, eğitimin birey için geleceğe yönelik bir yatırım olduğu yönündeki vurgudur. Dünya Bankası, OECD uzmanlarının özellikle son zamanlarda üzerinde durdukları eğitimin sermaye için yeni yatırım alanı olması yönündeki vurgular, böylelikle eğitim-sermaye ilişkisi yönündeki tartışmalar, sermayenin yeniden üretim krizine karşı yeni değerlenme alanı olarak eğitimin metalaşması yönüne kaymıştır. Eğitrimin bireysel getirisnin toplumsal getirisnden daha fazla olduğu yönündeki açıklamlar, daha sonra beşeri sermaye kavramlaştırması ile daha teorik bir çerçeveye oturtulmuştur. Bu kısa çalışmada daha fazla detaya girmeden eğitimde gözlemlenen değişim eğilimlerinin özellikle beşeri sermaye ve bilgi toplumu kavramlaştırmasının kapitalizmin ulaştığı aşamayla yakın ilişkisi olduğunu, bilginin üretim sürecine nitelikli bir girdi olarak kabul edilmesinin bireysel kapitalistler artasında süren ve dahası ülke ekonomileri arasında süren acımasız rekabet sürecinin doğal sonucu olduğunu söylememiz gerekiyor. Bireysel sermaye sahiplerinin mülkiyet ilişkileri doğrultusunda sürdürdükleri rekabette, bilgi özel ve ayrıcalıklı bir mülkiyet biçimine dönüştüğü ölçüde, bilgi üretiminin sistematik olarak gerçekleştirildiği okullar, özellikle de üniversitelerin önemi oldukça artmıştır. Böylece üniversitelerin varolan işlevleri, daha çok piyasa sürecinin gereksinimi olan nitelikli bilgi üretme yönünde yeniden tanımlanmaya başlamıştır. Girişimci üniversite olarak tanımlanan bu yeni tarz üniveriste sisteminde nitelikli olarak tanımlanan bilgi, aslında piyasa sürecinde rekabette öne geçmeyi sağlayacak ve insanı değilde daha çok karlılığı temel alan bir bilgi biçimidir. Yani özünde insana ilişkin olan bilgi, yerini piyasa da karlılığa yönelik bilgiyi bırakmıştır. Eğitimin içerik olarak değişimine neden olan bir diğer değişme ise, bizzat eğitimin kendisinin sermaye için ayrıcalıklı karlı bir alan olmasıdır. Sermaye birikiminin ulaştığı aşamaya bağlı olarak, gerek yerel gerekse uluslararası sermaye, eğitime yönelik yatırımlara öncelik vermiştir. Bu yöndeki gelişme, yani kamusal alanda gerçekleşen eğitim faaliyetlerinin, örgün ya da yaygın eğitim olarak, özellikle de üniversite düzeyinde ticarileşmesi, son zamanlarda yanlış olarak özelleştirme olarak adlandırılmıştır.

Neo-liberal uygulamaların eğitim açısından önemli bir diğer boyutu, kamusal harcamaların kısılması yönündeki vurgu olmuştur. Bu vurgu eğitim hizmetlerinin arzını olumsuz yönde etkilerken, neo-liberal yönelimli politikalar diğer yandan bireylerin harcanabilir gelirlerinin hızla düşmesine yol açtığı oranda eğitime olan talebin de düşmesine neden olmuştur. Bireylerin harcanabilir gelir düzeylerinin düşmesi, neo-liberal politikaların özünde toplumsal zenginliğin yeniden dağıtılmasına ilişkin politikalarının sonuçlarını vermesi anlamında analiz edilmesi gerekiyor. Ve böylece eğitim de neo-liberal politikalar açısından diğer metalaardaan hiç bir farkı olmayan bir meta olarak tanımlanmıştır.Bu konuda neo-liberal düşünceleri çok dürüsst bir şekilde dile getiren C.Aktan’a göre “Her alanda olduğu gibi eğitimde de rekabetçi bir piyasa oluşturulması kaçınılmazdır. Eğitimin artık bir özel mal olduğu, piyasada alınıp-satılabilecek bir tür mal olduğu kabul edilmelidir”

Burada yapılan vurgu oldukça açık, devletin eğitim hizmetinden hızla vazgeçmesi, daha da önemlisi eğitim hizmetlerinin piyasa koşullarında arz ve talebi için gerekli çerçeveyi oluşturması önerilmekte. Böylece genel olarak yaratılan toplumsal zenginliğin paylaşımının artarak eşitsizleştiği bu toplumsal yeniden yapılanma da, eğitim hakkının kullanılması daha da eşitsiz bir özellik kazanmıştır. Kullanıcı ücreti (harçlar) ve diğer eğitime ilişkin harcamaların özelleştirilmesi eğitimin maliyetini artırdığı ölçüde eğitim talebini olumsuz yönde etkilemiştir.

Eğitimin içeriğinin neo-liberal politikalar dolayında değiştirilmesinin temel aktörlerinin Dünya Bankası, OECD gibi kurumlar olduığunu belirtmemiz gerekiyor. Bu uzmanlar tarafından yapılan çalışmalarda, eğitimin sermaye için yeni yatırım alanı olması yönündeki vurguların alt yapısı oluşturulmuştur. Böylelikle eğitim-sermaye ilişkisi yönündeki tartışmalar, sermayenin yeniden üretim krizine karşı yeni değerlenme alanı olarak eğitimin metalaşmasını hızlandırdığı gibi, bu kurumların sağladığı finansal destek bu sürecin daha da hızlanmasına neden olmuştur. Aşağıda taanımlamaya çalışacağımız azgelişmiş ülkelerin uygulamak zorunda olduğu yapısal uyum proğramları vurguladığımız eğitime ilişkin içerik değişikliğinin yaşamma geçirilmesi için önemli bir etken olmuştur.

III-Küresel Bir Süreç Olarak Neo-liberal Eğitim Politikaları

Eğitim sistemi kapitalizzmin bir parçası olduğu ölçüde, kapitalizmi tanımlayan temel mekanizmalarda gözlemlenen temel değişim eğilimleri, eğitim sisteminin de değişmesine neden olmuştur. Soruna bu açıdan yaklaşıldığında, kapitalizmi son yıllarda tanımlayan temel değişim eğilimi, gerek tarihsel olarak sermaye birikiminin ulaştığı aşama, gerekse bu aşamaya bağlantılı olarak açığa çıkan krize karşı, kapitalist ilişkilerin mekansal olarak dünya düzeyinde genişlemesine ve derinliğine tüm toplumsal alanlarda egemen olmasına neden olmuştur.

Eğitim sistemi de bu süreçten nasibini almıştır. Burada bir ayrım yapmak anlamlı olacaktır.Yukarıda vurguladığımız eğitimin içerik olarak piyasa mekanizmalarına bağlanması dünya ölçeğinde gerçekleşirken, azgelişmiş ya da gelişmekte olan ülkelerdeki değişim, daha çok dışsal müdahaleler yani yapısal uyum proğramları dolayında gerçekleşmiştir. Eğitim sisteminin içerik açısından değişim eğilimlerinin ilk ipuçları ABD’de Reagan ve İngiltere’de Theatcher’ın uyguladıkları ekonomi-politik dolayında açığa çıkmıştır. Bu uygulamalar, eğitimi iki farklı biçimde etkilemiştir. Bir dizi neo-liberal politika direkt eğitimle ilişkili olup, eğitimin doğrudan değişimine neden olurken, bir dizi uygulama ise neo-liberal politikalar sonucunda -örneğin yeni gelir dağıtım politikaları ve ya kama harcamasına ilişkin politikalar- dolaylı yoldan etkilemiştir.

Doğrudan mekanizma için belirleyici olan temel değişken, eğitimin içerik olarak anlamının değişmesine ve sermayenin eğitime ilişkin konularda belirleyiciliğinin artmasına neden olurken, dolaylı yoldan ise eğitime ayrılan kamusal kaynakların kısılması, “hizmetten yararlanan öder” ilkesinin yatama geçirilmesi ile gerçekletmittir. Özellikle ABD’de üniversite sisteminde gözlemlenen değişim, bu açıdan özel önem taşımakta. Girişimci üniversite olarak tanımlanan yeni yapılanmada üniversite sanayi işbirliği bir anlamda rekabet sürecinde sabit yatırım maliyetlerinin üniversiteler tarafından karşılanmaasının ötesinde neo-liberal politikaların eğitim harcamalarının kısıtlanmasına paralel olarak kaynak sıkıntısndan kurtulma adına piyasaya iş yapma deneyimleri bir süre sonra üniversiteyi uzmanlaşmış bir girişimciye dönüttürmüttür. (Türkiye’de üniversitelerin yeniden yapılanması açısından özellikle TÜSİAD ve TBMM’de bekleyen Üniversite Yasa Taslağı’nın bu pratikler doğrultusunda hazırlandığını belirtmemiz gerekiyor.)

Azgelişmiş yada gelişmekte olan ülkeler açısından ise, yukarıda tanımlanan eğitimin içeriğine ilişkin değişimler uygulamaya sokulmakla birlikte, azgelişmişliğe özgü bir dizi mekanizmanın burada önem kazandığını belirtmemiz gerekiyor. Bu mekanizmalardan en önemlisi, borç darboğazı içinde dünya piyasasına açılan ekonomilerin, IMF ve D.B’nın çok daha belirleyici olan yapısal uyum politikalarına maruz kalmalarıdır. IMF ve DB tarafından geliştirilen “yapısal uyum politikaları”, yaşamın bir çok alanını sermayenin etkinlik alanı içinde yeniden tanımlarken, doğal olarak eğitim sisteminin dönüşmesine ilişkin bir dizi öneriler geliştirilmiştir. Burada yapısal uyum politikalarının eğitim açısından temel yönelimi, özellikle üniveriste eğitiminin bireysel getirisinin toplumsal getirisinden daha fazla olduğu yönünde bir vurgu belirleyici olurken, bu vurguyu tamamlayan öneriler ise, üniversite eğitimini talep eden kesimin bu hizmetin karşılığını ödemesi, devletin bu alandan çekilmesi şeklinde gerçekleşmiştir. Bu vurgular sadece teorik bir çerçeve olmasının ötesinde, azgelişmiş ülkelere açılan yapısal uyum kredilerinin verilip-verilmemesi için temel öneme sahip kriter olmuştur. Bu vurgunun yanı sıra, DB ve IMF’nin eğitimin piyasa sürecine bağlanmasına ilişkin ileri sürdüğü savlar şunlar olmuştur;

-Hükümetlerin yatama müdahaleleri genellikle olumsuz sonuçlar verir. Çünkü hükümetlerin ilgi alanları “güç”ün elde tutulması ve korunmasıdır ve bu yüzden de genellikle hükümetler gücü elde tutmak için bir dizi çıkar gruplarını ödüllendirirler. Neo-klasik iktisadın tanımladığı yeni politik ekonomi, bu anlamda piyasanın hükümetin yaptığı eşitsizlikler ve buna bağlı olarak sınırlı kaynakların adil olmayan dağılımının ortadan kaldırılacağı ve böylece sınırlı kaynakların daha adil dağılacağı belirtilmekte.

-Eğitimin piyasa sürecine taşınması için bir diğer neden ise, kamu kaynaklarının eğitim harcamaları için yetmediği, eğitim talebini karşılamadığı özellikle gelişmekte olan ülkelerde temel eğitimden sonra bir çok öğrencinin eğitim yaşamından dışlandığı belirtilmekte. Bu düşünceden hareketle özel sektörün eğitim hizmetini sunmasının sınırlı olan eğitim arzını artıracağı belirtilmekte.

-Varolan kaynaklar eğitimin temel aşamaları içinde yanlış dağıtılmaktadır. Kaynakların büyük bir kısmı yüksek öğretime ayrılırken, küçük bir kısmı temel eğitime ayrılmakta. Eğitimin piyasa koşulları içine taşınması için bu ilke oldukça belirleyici olmuştur. Dünya Bankası’nın(DB) eğitim politikasının belirlenmesinde önemli bir isim olan DB uzmanlarından Paul Psacharopoulos sürdürdüğü bir dizi çalışmanın sonucunda, devletin eğitime özellikle orta ve yüksek öğretime yaptığı harcamalardan daha çok toplumun üst gelir grubunun yararlandığı yönündeki vurgusu bu anlamda önem kazanmakta. Son zamanlarda ülkemizde de oldukça sıkça telâffuz edilen bu düşünceye göre, toplumun alt gelir kesimi özellikle orta ve daha çok yüksek eğitimden yararlanmadığı için orta ve yüksek eğitime yapılan harcamalar devletin kaynaklarının sadece belirli bir kesimin yararına harcanması sonucu bir eşitsizliğe neden olduğu belirtilmiştir.

Sonuç olarak neo-liberal politikalar, yetersiz kaynaklara sahip kamunun eğitim için ayrılan kaynakları etkin olmayan bir şekilde kullandığı ve bunun eşitsizliğe yol açtığını vurgyulayarak, kamunun eğitim ile varolan ilişkisinin yeniden tanımlanması gerektiği dile getirilmekte. Burada önerilen neo-liberal çözüm, eğitimin tamamen piyasanın şartlaarına bırakılmasıdır..

Bu argümanların genel çerçevesini çizdiği politikalar, azgelişmiş ülkelerde uygulamaya sokulmuş ve sonuçta kamu harcamaları içinde eğitime ayrılan pay önemli ölçüde azalmış, diğer yandan sermaye eğitimi faaliyet göstereceği bir alan olarak yeniden tanımlamaya yönelmiştir. Sonuçta piyasanın gizli eli, ancak ekonomik yeterliliği olan azınlığın geleceklerini garanti altına almalarına yol açacak özel üniversitelerin açılmasına neden olmuştur. Özel üniversiteler böylece diploma pazarlayan mağazalara dönüşmüştür. Başından itibaren verili eşitsizlikleri yeniden üreten eğitim sistemi, son neo-liberal uygulamlarla çok daha adaletsiz bir nitelik kazanmıştır.

Ampirik veriler açısından bakıldığında, neo-liberal yönelimli eğitim politikalarında vurgulanan eğitim için yapılan kamusal harcamaların eşitsizliğe neden olduğu ve bu harcamalara konu olan eğitim hizmetlerinin genellikle üst gelir grubunun kullandığı yönündeki vurgu, bu anlamda öncelikle doğru değildir. Colclough’un belirttiği gibi, bu vurgu doğru bile olsa, eğitim sisteminde varolan eşitsizliği gösterdiği ölçüde anlamlıdır. Yapısal uyum politikaları, sonuç olarak genel olarak eğitim hakkını olumsuz yönde etkilerken diğer yandan eğitimin kalitesinin de düşmesine neden olmuştur. Tüm bu uygulamalar sonucunda eğitim; ekonomik değişkenler içinde tanımlandığı ölçüde bir hak olmaktan çıkarılmış ve eğitimde eşitlik ilkesi göz ardı edilmiştir. Özellikle neo-liberal ideolojinin pratik süreçlerde açığa çıkış biçimi olarak yapısal uyum programlarını analiz eden F.Stewart, analizini şu şekilde özetlemiştir;“Karanlık Çağlardan beri eğitimin yaygınlaşmasından, ilk defa bu kadar büyük ölçekli bir gerileme” gerçekleşmiştir.

IV-Neo-liberal Eğitim Politikalarının Türkiye’nin Toplumsal/Ekonomik Değişkenleri Doğrultusunda Aldığı Biçimler


Yukarıda kısaca vermeye çalıştığımız gerek eğitimin neo-liberal anlamlandırma düzeyinde içeriğinin farklılaşması, gerekse azgelişmiş ya da gelişmekte olan bir ülke olarak yapısal uyum programlarının tanımladığı çerçeve, Türkiye’deki eğitim sisteminin genel çerçevesini belirlemekle birlikte, bu çerçevenin Türkiye’ye özgü dinamiklerce biçimlenmiş olduğunu söyleyebiliriz. Öncelikle neo-liberal uygulamaların yaşama geçirilme tarzı Türkiye’ye özgü dinamikleri tanımlayan önemli bir göstergedir. Şili’de ilk defa uygulanan ve askeri neo-liberalizm olarak tanımlanan pratik, Türkiye için de geçerlidir. 1980 Askeri darbesi, aynı zamanda devletin baskı araçları doğrultusunda piyasa sisteminin işlerlik kazanması için gerekli düzenlemelerin alt yapısını hazırlamıştır.

1980’lerde uygulamaya başlanan piyasa yönelimli uygulamalar sermayenin toplumsal yaşamdaki belirleyicilidinin artmasynın sonucu olduğu gibi, bu uygulamalar sermayenin etkinliğinin daha da artmasına neden olmuştur. Güçlü devlet, serbest piyasa ikilemi içinde gerçekleştirilen değişim süreci, ilk etapta eğitimin erken dönem ulus-devlete özgü bir dizi anlamlandırma dolayında milli ve ulusalcı bir içerik kazandırılmaya çalışılırken, burada detayına giremeyeceğim bir çelişki bu uygulamların yanısıera dinsel değerleri öne çıkaran ve bunu sistematikleştiren uygulamalarında başlatılması olmuştır. Diğer yandan YÖK ve benzeri anti-demokratik uygulamalar ise, güçlü devlet dolayında eğitimde gerçekleşecejk dönüşümün genel çerçevesini devletin müdahaleleri ile belirlenmesi şeklinde gerçekleşmiştir.

Eğitime ilişkin piyasa yönelimli içerik değişimi için ilk anlamlı vurgu TÜBİTAK’ın gerçekleştirdiği ve üniversite-sanaayi işbirliğinin önemine dikkatleri çeken I.Bilim Şurası olmuş, bu şurayı daha sonra TÜSİAD’ın hazırladığı “Yüksek Öğretimin” yeniden yapılanmasına ilişkin rapor izlemiştir. Her iki rapor/çalışmanın ileri sürdüğü bir dizi piyasa yönelimli uygulamalar, daha sonra TBMM’ya sunulan hala bekletilen Yüksek Öğretim Yasa Taslağı biçimini almıştır. Yukarıda vurgulaadığımız değişimi içselleştiren bu taslaak TBMM’de beklerken, diğer yandan TBMM’nin taslaağı yasaa haline dönüştürme sürecinin uzamasına paralel olarak, taslakta varolan bir dizi uygulama fiili olarak uygulamaya sokulmuttur.

Diğer yandan yine neo-liberal uygulamaların Türkiye’de aldığı biçimi açığa çıkaracak bir dizi uygulamanın gerçekleştiğini görüyoruz. Piyasa yönelimli uygulamaların açığa çıkardığı toplumsal gerilimler, gerici-islamik örgütlenmenin yoğunluk kazanmasına neden olurken, aynı zamanda eğitimde gözlemlenen olumsuz değişimleri karşısına alan eğitim sisteminin unsurları, sistem açısından olumsuz karşılandığı ölçüde, bir dizi anti-demokratik düzenlemenin yapılması için zemin hazırlamıştır. Türban eyleemlerini izleyen laik eğitim furyası, aynı zamanda son dönemde iyice anti-demokratik bir biçim alan yeni Disiplin Yönetmenliğinin varlığına neden olmuştur. Bir yanda piyasanın tanımladığı gerçeklik üzerinde hareeket eden özel üniversite uygulamaları, diğer yandan yer yer şöven ve ırkçılığa yola çan uygulamalar, henüzz çok fazla tepki çekmeyen ama tepkileri çekmesi gereken cinsiyet ayrımına dayaalı uygulamalar, Türkiye’de eğitim sistemini tanımlayan temel değişim eğilimleri olmuştur. Burada oldukça zorlu ve kompleks ilişkilere sahip bir toplumsal gerçeklikle karşı karşıya olduğumuzu ısrarla belirtmek istiyorum. Örnek olarak sekiz yıllık eğitim uygulaması normal olarak DB ve OECD’nin oldukça destek verdiği ve gerçekte uluslaararası eğitim standartları açısından uygulanmasına geçilmesi sorunsuz gerçekleşmesi gerekirken, Türkiyenin somut koşulları bu uygulamayı anti-laik ve laikler arası bir çelişkili alan içinde ele alınmasına neden olmuştur.

Türkiye’de eğitim sisteminde dikkatle inclenmesi gereken bir diğer nokta, Türk Silahlı Kuvvetlerin son yıllarda içine girdiği dönüşüm sürecine paralel olarak eğitim sistemine ilişkin bir dizi uygulamayı gündemine almasıdır. Silahlı kuvvetlerin artan ölçüde toplumsal bir dizi yeni işlev üstlenmesi, özellikle son dönem askeri alanda gerçekleşen dünya ölçeğindeki teknoloji yönelimli değişim eğilimlerine uyum sağlamak için eğitimin önemini daha bir anlamış. Bu anlamda son aylarda gerçekleşen Silahlı Kuvvetler-Üniversite ilişkilerinin gündeme alınması gerekiyor. Burada ilk etapta gözlemlenen Silahlı Kuvvetlerin elemanlarının yüksek lisans yapması için bir dizi üniversite (ODTÜ,BİLKENT,İTU,YEDİTEPE) ile anlaşması bu değişimin ilk ipuçlarını oluşturmakta, bir diğer gelişme ise, Silahlı Kuvvetlerin hali hazırda sahip olduğu Harp Akademilerini YÖK içinde üniversite olarak kabul edilmesini sağlama yönündeki talepleridir. Ordunun bire yandan savunma ihtiyaçları için sermaye ile olan ilişkilerinin artması, diğer yandan eğitimle ilişkili olarak üniversitelerle olan ilişkilerinin artması, eğitim-sermaye-devlet-ordu gibi bir dizi değişken arası ilişkilerin analizlerimizde çok daha detaylı olarak ele alınaması gerektiğini gösternmekte.

V-Sonuç Yerine

Sonuç olarak eğitim siteminde gerçekleşen ve eğitim hakkının ortadan kaldırılmasına neden olan tüm bu uygulamalar karşısında, alternatif bir çerçeve, ne varolan eğitim sistemini savunmak ne de güç ilişkileri dolayısında sermayenin devlet kanalıyla oluşturduğu piyasa yönelimli sistemi savunmak gerçekçi olamaz. Alternatif bir çerçeve için eski eğitim sisteminin olumsuzlukları ile bu olumsuzluklarla eklemlenen neo-liberal uygulamaları deşifre etmek gerekiyor. Böyle bir çaba/ altrenatif bir çerçevenin gerekliliğini aşağıda sıralayacağımız başlıklar aaltında ele alabiliriz:

-Eğitim, hiç bir ayırım gözetmeksizin tüm insanların gelişmelerini sağlayan en temel haktır. Geniş kitleler için yoksulluğa karşı direnebilmenin önemli bir aracı olan eğitim olanaklarından eşit bir biçimde yararlanma fırsatı uygulanan politikalar sonucu gün geçtikçe ortadan kalkmaktadır.

-1980’li yıllarda uygulanmaya başlanan neo-liberal politikalar toplumsal hayatın tüm alanlarını tahrip etmiştir. İnsanların en temel haklarından olan eğitim olanaklarından eşit bir biçimde faydalanma hakkı da bu süreçten büyük ölçüde etkilenmiştir. Bir taraftan neo-liberal politikalar sonucu hem gelir dağılımında ortaya çıkan bozulma, hem de kamu harcamalarının bu politikalar doğrultusunda kısılması, çalışan kesimlerin eğitim hakkına bir darbe indirmiştir. Bu politikalara ek olarak eğitim alanının kendisinin neo-liberal ilkeler doğrultusunda düzenlenmesi, çalışan kesimlerin eğitim olanaklarına ulaşma yollarını büyük ölçüde tıkamıştır.

-1980’li yıllarla birlikte uygulamaya sokulan neo-liberal politikalar özde sermaye birikimi için temel değişkenler olan verimlilik, etkinlik ve rasyonellik adına, eğitimi piyasada alınıp-satılan bir mal haline getirerek, piyasanın bir girdisine dönüştürmüştür ve bu süreç devam etmektedir.

-Bu süreçte katkı payı adı altında öğrenci harçları uygulamasıyla kamusal bir hizmet olan eğitim olanaklarından faydalanmak paralı hale getirilmiştir.

– Özelleştirme politikalarının bir uzantısı olarak tüm eğitim alanında özel eğitim kurumlarının açılması hızla artmıştır. Sayıları hızla artan özel eğitim kurumlarına devlet kısıtlı kamu kaynaklarıyla önemli oranda her türlü desteği vermektedir.

-Eğitimin ticarileştirildiği bu uygulamalar kamuya ait eğitim kurumlarında yetişmiş öğretim kadrosunun özel eğitim kurumlarına transferini gündeme getirerek kamuya ait eğitim kurumlarının işleyişini iyice zorlaştırmaktadır.

-Eğitimin sorgulayan yanının önündeki temel engel, öğrenciyi bir müşteri olarak algılayan ve öğretim elemanını ve öğrenciyi piyasanın istekleri doğrultusunda biçimlendiren ve yönlendiren neo-liberal eğitim politikalarıdır.

-Eğitimin alınıp satılan bir mal haline getirilmesi, eğitimin en temel özelliği olan, özgürleştirici içeriğinin boşaltılması anlamına gelmektedir. Eğitimin özgürleştirici dinamiğini yaşama geçirecek yeni uygulamaların önerilmesi ve talep edilmesi bu alandaki en acil sorunlardan biridir.

-Eğitimin temel amacı, öğrencinin ve eğiticinin tüm düşünsel potansiyellerini açığa çıkarmak olmalıdır. Bu nedenle ezberci eğitim yerine katılımcı eğitimin geliştirilme yolları aranmalı ve talep edilmelidir.

-Kısıtlı kamu kaynaklarının özel eğitim kurumlarına aktarılmasına son verilmeli ve bir kamu hizmeti olan eğitime bütçeden ayrılan pay arttırılmalıdır.

-Gelir dağılımının iyice bozulduğu bir toplumda ‘eğitime katkı” payı adı altında öğrencilerden alınan harçlar kaldırılmalıdır.

-Ünivesitelerin devlet, sermaye ve ordu karşısında özgürleşmesi için gereken düzenlemelerin yapılması gerekiyor.

-Üniversiteninde ayrıca kendi içinde, kendi bileşenleri arasında katı hiyerarşik yapılanma yerine katılımcı ve bileşenleri özgürleştirici bir yeniden yapılanmanın yolları araştırılmalı ve talep edilmelidir.

KAYNAK: www.metu.edu.tr/home/wwwoes

Sabit Sayfalar


July 2006
« May   Aug »

Son Yorumlar

konut projeleri on
fuat ercan on
fuat ercan on Yeniden Merhaba!
Diyar Saraçoğlu on Yeniden Merhaba!